Artykuł stanowi podsumowanie roli mikrobioty skórnej jako elementu wpływającego na integralność i funkcjonalność tkanki skórnej. Wyjaśniono także znaczenie i zasadność idei probiozy w terapii dermatologicznej oraz uporządkowano wiedzę i nomenklaturę na temat miejscowych preparatów probiotycznych, ich składu i właściwości oraz potencjalnych korzyści zdrowotnych i pielęgnacyjnych. Zwrócono ponadto uwagę na interesujące wyniki badań naukowych dotyczących zastosowania wybranych szczepów drobnoustrojów, które mogą być aplikowane bezpośrednio na skórę (tzw. topical probiotics), także w stanie żywym, w celu wspomagania tradycyjnych terapii dermatologicznych. Z uwagi na znaczące działanie immunomodulujące, a co za tym idzie – wspomagające funkcje barierowe skóry, w artykule opisano także właściwości i efekty działania colostrum w postaci miejscowej.
Dział: Praktyka kliniczna
Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (AKZS) to jedna z częściej obserwowanych dermatoz w codziennej praktyce lekarskiej. Według statystyk dotyczy ok. 20% populacji europejskiej. Głównymi czynnikami ryzyka wystąpienia AKZS są wywiad atopowy i suchość skóry. U 30% osób choroba przechodzi w postać przewlekłą. Złotym standardem w diagnostyce AKZS są testy płatkowe. Leczenie obejmuje stosowanie miejscowych leków o działaniu przeciwzapalnym, a w nasilonych postaciach choroby – o działaniu ogólnoustrojowym. Dobranie odpowiednich emolientów do mycia i nawilżania skóry istotnie wspomaga leczenie AKZS.
Zakażenia wtórne wcześniej istniejących dermatoz, np. atopowego zapalenia skóry (AZS) lub kontaktowego zapalenia skóry, są częstym problemem w praktyce dermatologicznej [1]. Objaw ten jest określany mianem zliszajcowacenia (łac. impetiginisatio). Częstymi patogenami powodującymi zakażenia skóry są gronkowce, np. Staphylococcus aureus, oraz paciorkowce, np. Streptococcus pyogenes, jednak etiologia tych nadkażeń może obejmować też inne drobnoustroje. Bakterie te działają dodatkowo jako superantygeny, które nasilają stan zapalny w przebiegu wyprysku, co tłumaczy zasadność leczenia przeciwbakteryjnego w połączeniu z miejscowym glikokortykosteroidem. W codziennej praktyce dermatologicznej najczęściej stosuje się antybiotykoterapię empiryczną, a prawidłowy dobór odpowiedniej substancji leczniczej jest związany z dalszym sukcesem prowadzonej terapii. W przypadku preparatów łączonych najczęściej zastosowanie mają preparaty z gentamycyną lub z kwasem fusydowym w połączeniu z betametazonem. Oba preparaty łączą silnie działający przeciwzapalnie glikokortykosteroid ze środkiem przeciwbakteryjnym, jednak wykazują różnice pod względem spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, potencjału uczulającego oraz profilu oporności [2–4].
Łysienie androgenowe (ang. androgenetic alopecia – AGA) jest najczęstszą przyczyną postępującego przerzedzenia włosów u kobiet i mężczyzn. Ze względu na przewlekły i postępujący charakter choroby leczenie wymaga długotrwałego, zindywidualizowanego postępowania. Podstawą terapii pozostają metody ukierunkowane na ograniczenie miniaturyzacji mieszków włosowych i modulację mechanizmów androgenozależnych, jednak u części pacjentów istotne znaczenie może mieć również ocena stanu skóry głowy oraz objawów współistniejących. Preparaty łączące składniki o działaniu przeciwzapalnym, hormonalnym i keratolitycznym mogą stanowić element terapii miejscowej w indywidualnie dobranych przypadkach.
W pracy omówiono miejsce preparatu zawierającego prednizolon, benzoesan estradiolu i kwas salicylowy w postępowaniu u dorosłych pacjentów z AGA, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmu działania poszczególnych składników, kwalifikacji pacjentów oraz praktycznych aspektów stosowania. Podkreślono konieczność właściwej oceny objawów ze strony skóry głowy i diagnostyki różnicowej współistniejących dermatoz. Preparat może uzupełniać standardowe postępowanie terapeutyczne, nie zastąpi jednak metod o udokumentowanej skuteczności w hamowaniu progresji AGA.
Bariera naskórkowa jest złożonym układem strukturalnym i funkcjonalnym, odpowiadającym za utrzymanie homeostazy skóry poprzez ograniczenie przeznaskórkowej utraty wody (TEWL), ochronę przed czynnikami środowiskowymi oraz regulację interakcji między gospodarzem a mikrobiomem skóry. Zaburzenia jej funkcjonowania odgrywają kluczową rolę w patogenezie licznych chorób dermatologicznych, w szczególności atopowego zapalenia skóry, wyprysku, rybiej łuski oraz innych przewlekłych dermatoz zapalnych. Współczesne badania wskazują, że defekt bariery naskórkowej obejmuje nie tylko nieprawidłowości w składzie lipidów międzykomórkowych, zwłaszcza ceramidów, lecz także zaburzenia ekspresji filagryny, zmniejszenie zawartości naturalnego czynnika nawilżającego (NMF) oraz zmiany w składzie mikrobiomu skóry.
Emolientoterapia stanowi podstawę leczenia i profilaktyki schorzeń przebiegających z uszkodzeniem bariery naskórkowej. Skuteczność preparatów emolientowych wynika z synergistycznego działania składników o właściwościach okluzyjnych, humektancyjnych, lipidowych i przeciwzapalnych. Substancje okluzyjne ograniczają utratę wody, humektanty zwiększają zdolność warstwy rogowej do jej wiązania, natomiast lipidy wspomagają odbudowę cementu międzykomórkowego. Coraz większą uwagę zwraca się również na wpływ emolientów na mikrośrodowisko skóry oraz pośrednią modulację mikrobiomu.
W niniejszym artykule omówiono znaczenie wybranych składników aktywnych stosowanych w nowoczesnych preparatach emolientowych, ze szczególnym uwzględnieniem oleju z orzechów makadamia, oleju z awokado, oleju canola, oleju z pestek winogron, oleju parafinowego, olejów silikonowych, mocznika, hialuronianu sodu, pantenolu oraz składników naturalnego czynnika nawilżającego. Przedstawiono również ich potencjalny wpływ na odbudowę bariery naskórkowej, utrzymanie prawidłowego nawodnienia skóry i wspomaganie terapii atopowego zapalenia skóry.
Skóra stanowi miejsce syntezy witaminy D, a także jest narządem docelowym dla biologicznie aktywnej formy tej witaminy. Witamina D odpowiada za wiele funkcji skóry, w tym proliferację, różnicowanie i apoptozę keratynocytów oraz zachowywanie właściwości barierowych i procesy immunoregulacyjne. Co ważne, witamina D wydaje się istotną opcją terapeutyczną w wielu przypadkach chorób skóry.
W niniejszym artykule przedstawiono rolę witaminy D w patogenezie wybranych chorób skóry (atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, bielactwo, łysienie plackowate) z podkreśleniem zasadności suplementacji.
Trądzik ropowiczy jest jedną z najcięższych postaci trądziku zwyczajnego, charakteryzującą się obecnością głębokich zmian zapalnych i wysokim ryzykiem bliznowacenia. W ostatnich latach coraz większą uwagę zwraca się na rolę mechanizmów immunologicznych i autozapalnych w patogenezie ciężkich postaci trądziku.
Ciężkie postacie trądziku mogą współwystępować z piodermią zgorzelinową, hidradenitis suppurativa, przewlekłymi bólami kostno-stawowymi lub zapaleniem stawów i stanowić element obrazu klinicznego zespołów autozapalnych, takich jak SAPHO, PAPA, PASH oraz ich warianty: PAPASH, PsAPASH i PASS. Schorzenia te łączy przewlekła aktywacja odporności wrodzonej i nadmierna odpowiedź zapalna.
Trądzik ropowiczy współwystępujący z powyższymi schorzeniami powinien skłaniać do poszerzenia diagnostyki. Wczesne rozpoznanie zespołów autozapalnych umożliwia wdrożenie odpowiedniego leczenia oraz wymaga ścisłej współpracy dermatologów, reumatologów i innych specjalistów.
Łuszczyca jest przewlekłą, ogólnoustrojową chorobą zapalną, która istotnie obniża jakość życia pacjentów oraz wiąże się ze zwiększonym ryzykiem licznych chorób współistniejących, w tym łuszczycowego zapalenia stawów, zespołu metabolicznego i powikłań sercowo-naczyniowych. Postęp w zrozumieniu immunopatogenezy choroby umożliwił opracowanie terapii biologicznych ukierunkowanych na kluczowe cytokiny zapalne, w tym interleukinę 23 (IL-23).
Guselkumab, będący w pełni ludzkim przeciwciałem monoklonalnym skierowanym przeciwko podjednostce p19 IL-23, stanowi obecnie jedną z najważniejszych opcji terapeutycznych u pacjentów z umiarkowaną i ciężką postacią łuszczycy plackowatej oraz aktywnym łuszczycowym zapaleniem stawów.
Celem pracy jest analiza aktualnych danych dotyczących skuteczności, bezpieczeństwa oraz praktycznych aspektów stosowania guselkumabu. Wyniki randomizowanych badań III fazy (VOYAGE 1, VOYAGE 2, NAVIGATE, ECLIPSE) oraz badań typu real-world evidence potwierdzają wysoką skuteczność leku, wyrażoną wysokimi odsetkami odpowiedzi PASI-90 i PASI-100, trwałością efektu terapeutycznego oraz poprawą jakości życia pacjentów. Wykazano także skuteczność guselkumabu u pacjentów po niepowodzeniu wcześniejszych terapii biologicznych oraz w leczeniu zmian zlokalizowanych w tzw. miejscach szczególnych. Lek charakteryzuje się korzystnym profilem bezpieczeństwa i wysokim wskaźnikiem przetrwania terapii. Dostępne dane wskazują, że guselkumab jest skuteczną i bezpieczną opcją długoterminowego leczenia łuszczycy, umożliwiającą realizację strategii terapii zindywidualizowanej, uwzględniającej fenotyp kliniczny choroby, choroby współistniejące oraz wcześniejszą odpowiedź terapeutyczną pacjenta.
Jedną z najczęstszych przewlekłych dermatoz zapalnych wieku dziecięcego jest atopowe zapalenie skóry (AZS). Charakteryzuje się ono złożoną etiopatogenezą, która obejmuje zaburzenia bariery naskórkowej, predyspozycje genetyczne, dysregulację odpowiedzi immunologicznej, nieprawidłowości mikrobiomu skóry oraz wpływ czynników środowiskowych. AZS jest szczególnym wyzwaniem klinicznym w przypadku dzieci, ponieważ wpływa również na sen, rozwój emocjonalny, funkcjonowanie w szkole, z rówieśnikami oraz jakość życia całej rodziny.
Podstawowe leczenie skupia się na edukacji pacjenta i opiekunów, sumiennej, regularnej emolientoterapii, leczeniu miejscowym oraz unikaniu czynników zaostrzających. U części pacjentów konieczne jest włączenie leczenia ogólnego.
Postęp w poznaniu immunopatogenezy AZS, w szczególności roli zapalenia typu 2, zależnego od interleukiny 4 i 13, umożliwił rozwój terapii celowanych. Jednym z najlepiej udokumentowanych leków biologicznych jest dupilumab, który jest przeciwciałem monoklonalnym blokującym podjednostkę α receptora dla IL-4 i hamuje sygnalizację zarówno IL-4, jak i IL-13. Wyniki badań klinicznych wskazują na jego skuteczność w redukcji nasilenia zmian skórnych, świądu i poprawie jakości życia pacjentów.
Nawracająca opryszczka wargowa jest częstą infekcją wywoływaną głównie przez wirusa HSV-1,
który po zakażeniu pierwotnym pozostaje w stanie latencji w zwojach czuciowych i może okresowo ulegać reaktywacji. Nawroty są prowokowane m.in. przez stres, ekspozycję na promieniowanie UV, infekcje, zabiegi stomatologiczne oraz immunosupresję. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoczęcie leczenia przeciwwirusowego, najlepiej w fazie prodromalnej. W terapii stosuje się leczenie miejscowe oraz doustne analogi nukleozydów, przede wszystkim acyklowir, walacyklowir i famcyklowir. Acyklowir pozostaje dobrze poznanym i szeroko dostępnym lekiem przeciwwirusowym. Standardowe leczenie zakażeń HSV
u dorosłych obejmuje zwykle acyklowir 200 mg 5 razy na dobę przez 5 dni, natomiast dawka 400 mg ma szczególne znaczenie w terapii supresyjnej nawrotów HSV. Leczenie powinno być indywidualizowane w zależności od częstości nawrotów, nasilenia objawów oraz wpływu choroby na jakość życia pacjenta.
Trądzik pospolity jest przewlekłą, zapalną dermatozą jednostki łojowo-włosowej, której patogeneza obejmuje nadmierne wydzielanie sebum pod wpływem hormonów androgenowych i stresowych, zaburzenia keratynizacji ujść mieszków włosowych i kolonizację przez Cutibacterium acnes. Choroba manifestuje się wykwitami niezapalnymi (zaskórnikami, mikrozaskórnikami) i zapalnymi (grudkami, krostami, guzkami, torbielami), lokalizującymi się głównie na twarzy, plecach i klatce piersiowej.
Trądzik dotyczy ok. 90% populacji na różnych etapach życia. Leczenie trądziku powinno być wielopoziomowe, uwzględniające pielęgnację dermokosmetykami z substancjami keratolitycznymi, przeciwzapalnymi oraz innowacyjnymi formułami probiotycznymi. Probiotyki do stosowania miejscowego stanowią długo wyczekiwaną nową opcję w leczeniu miejscowym trądziku – wpływają na przywrócenie zaburzonej równowagi mikrobiomu skóry w przebiegu tej dermatozy.
Świerzbiączka guzkowa to przewlekła choroba zapalna skóry, w której dominują silny, uporczywy świąd oraz zmiany skórne o charakterze guzków. Choroba znacząco obniża jakość życia, wpływając na sen, funkcjonowanie społeczne i pracę zawodową. Choroba najczęściej dotyczy osób w średnim wieku, częściej kobiet i może współwystępować z innymi schorzeniami. Leczenie jest trudne i wymaga indywidualnego podejścia, ponieważ standardowe terapie nie zawsze przynoszą satysfakcjonującą poprawę. W ostatnich latach pojawiły się nowe możliwości terapeutyczne, w tym leczenie biologiczne dupilumabem, które daje szansę na skuteczniejszą kontrolę objawów.