Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wiadomości dermatologiczne

26 września 2019

NR 4 (Wrzesień 2019)

Trudno gojące się rany i oparzenia – regeneracja komórek i procesy naprawcze

0 62

Rany przewlekłe to interdyscyplinarny problem medyczny. Częstość ich występowania stale wzrasta ze względu na starzenie się społeczeństwa. Rana przewlekła to rana, która nie goi się w odpowiednim czasie. Najczęściej występującymi ranami przewlekłymi są owrzodzenia oraz stopa cukrzycowa. Rany takie ze względu na złożoną patogenezę wymagają wielokierunkowego podejścia. Oparzenie to uszkodzenie skóry wywołane najczęściej działaniem wysokiej temperatury. Rokowanie w leczeniu oparzenia jest bezpośrednio związane z rozległością oraz głębokością oparzenia i na tej podstawie podejmuje się decyzję o leczeniu ambulatoryjnym lub w warunkach szpitalnych. Pierwsza pomoc powinna być udzielona bezzwłocznie, z zachowaniem podstawowych zasad. Bardzo istotne jest jak najszybsze chłodzenie miejsca oparzenia, co zapobiega rozwojowi głębszych uszkodzeń skóry. Częstym powikłaniem po wygojeniu ran oparzeniowych są blizny przerosłe i przykurcze stawów pojawiające się najczęściej przy oparzeniach obejmujących całą grubość skóry.

Trudno gojące się rany

Rana trudno gojąca się to rana, w której proces gojenia zatrzymał się przez pewien czas na jednym z etapów i nie postępuje [1]. Rana przewlekła to rana, która nie przeszła uporządkowanego i terminowego procesu gojenia [1]. Jedni autorzy za ranę przewlekłą uznają ubytek, który nie wygoił się w przeciągu 4–6 tygodni, inni zaś wydłużają tę granicę do 6–8 tygodni [2]. Szacuje się, że rany przewlekłe występują u 1–1,5% całej populacji, ok. 3% populacji powyżej 60. roku życia i 15% w wieku starczym [3]. Problem trudno gojących się ran dotyczy ok. 20 mln ludzi na całym świecie [2]. Na proces gojenia wpływa nie tylko etiopatogeneza rany i jej lokalizacja, ale także wiek, stan zdrowia pacjenta i choroby współistniejące. 
Najczęściej występującymi ranami przewlekłymi są owrzodzenia, odleżyny oraz stopa cukrzycowa [1]. Z owrzodzeń ponad 80% to owrzodzenia żylne powstające na tle niewydolności żylnej, zakrzepicy żył głębokich czy nieleczonych żylaków [4]. Owrzodzenia na tle niedokrwiennym stanowią 14%. Owrzodzenia mogą powstać również podczas nieprawidłowego gojenia się rany po przebytym urazie, w przebiegu piodermii zgorzelinowej, zatorów spowodowanych przez cholesterol, zespołu antyfosfolipidowego, kalcyfikacji w przewlekłej niewydolności nerek, necrobiosis lipoidica, różnych postaci zapalenia tkanki podskórnej, schorzeń hematologicznych, autoimmunologicznych [5]. 
Owrzodzenie żylne zwykle lokalizuje się w dolnej części podudzi, ma nieregularne brzegi, tendencję do obfitego wysięku i towarzyszącą siatkę naczyniową na obwodzie. Skóra wokół owrzodzenia zwykle jest zaczerwieniona, co wskazuje na toczący się proces zapalny [4]. 
Świeże owrzodzenia będące następstwem przewlekłej niewydolności żylnej zazwyczaj są małe i powierzchowne, jednak wraz z przewlekłym przebiegiem choroby powstają owrzodzenia rozległe oraz głębokie [4]. U wielu pacjentów choroba utrzymuje się przez wiele lat i charakteryzuje się występowaniem częstych nawrotów, a leczenie jest kosztowne i długotrwałe. Wymaga terapii skojarzonej zarówno przyczynowej, jak i miejscowej – kompresjoterapia, oczyszczanie owrzodzenia z tkanek martwiczych, wydzieliny i strupów oraz odpowiednio dobranych opatrunków [4]. Niejednokrotnie konieczne jest leczenie przyczynowe, inwazyjne – skleroterapia, chirurgia żył, leczenie przeciwbólowe, flebotropowe oraz leczenie infekcji w ranach przewlekłych odpowiednio dobranymi środkami odkażającymi, antybiotykami miejscowymi, a w niektórych przypadkach nawet antybiotykoterapią ogólnoustrojową [4]. 
Niezależnie od rodzaju rany, ogólne zasady leczenia miejscowego są takie same. Podstawą jest oczyszczanie niezbędne w celu zainicjowania procesu naprawy tkanek, który ma pierwszorzędne znaczenie w terapii trudno gojących się ran [1]. Niestety, leczenie owrzodzeń trwa miesiącami i często nie przynosi zadowalającej poprawy. Biland i wsp. zastosowali bezbiałkowy dializat pełnej krwi cielęcej (zarówno miejscowo, jak i dożylnie) w terapii przewlekłych owrzodzeń. Badanie zostało przeprowadzone wśród 210 pacjentów z owrzodzeniami. U wszystkich pacjentów stosowano kompresjoterapię. Oceniano powierzchnię owrzodzenia, głębokość, strukturę, brzegi i stan skóry wokół owrzodzenia. W grupie osób, u których stosowano miejscowy dializat krwi cielęcej oraz podawany w dawce 10 ml dożylnie co 2 dni, zaobserwowano szybszy proces gojenia się owrzodzeń w porównaniu do osób, u których stosowano kompresjoterapię i placebo [6]. Ponadto grupa pacjentów leczonych dializatem zgłaszała mniejsze dolegliwości bólowe ze strony owrzodzenia oraz mniejszy obrzęk kończyn dolnych [6]. 
Solcoseryl jest bezbiałkowym dializatem zawierającym liczne składniki o małej masie cząsteczkowej (do 5000 daltonów) pochodzące z surowicy i komórek krwi cielęcej. Preparat zawiera ok. stu związków chemicznych – aminokwasy, elektrolity, oligopeptydy, fosfolipidy, glikolipidy, kwasy nukleinowe, czynniki wzrostu (epidermal growth factor – EGF) [7]. W badaniach przeprowadzonych na zwierzętach, w hodowlach komórkowych i tkankowych oraz w badaniach klinicznych wykazano, że dializat ma właściwości wspomagające komórkową przemianę materii i stymulujące fosforylację oksydacyjną, zwiększa stopień wykorzystania tlenu oraz nasila transport glukozy w niedotlenionych i pozbawionych rezerw metabolicznych komórkach. Solcoseryl usprawnia procesy naprawcze i regeneracyjne w tkankach uszkodzonych oraz mających niewystarczające zasoby składników odżywczych, zapobiega wtórnym zmianom zwyrodnieniowym i innym patologicznym zmianom w odwracalnie uszkodzonych komórkach. Nasila syntezę kolagenu oraz stymuluje migrację i proliferację komórek [8]. Chroni tkanki zagrożone niedotlenieniem i brakiem substancji odżywczych. Przyspiesza i poprawia jakość gojenia uszkodzonych tkanek [8]. W badaniach Markiera i wsp. [7] stwierdzono, że dożylnie podawany Solcoseryl u chorych z krytycznym niedokrwieniem kończyn dolnych poddanych rekonstrukcji naczyniowej przyspiesza gojenie się obwodowych zmian martwiczych. Dodatkowo preparat łagodził objawy przewlekłego niedokrwienia, takie jak bóle kończyny oraz zaburzenia czucia [7]. 
Cukrzyca, pomimo leczenia, nadal powoduje tworzenie się trudno gojących owrzodzeń na stopach. Zespół stopy cukrzycowej (ZSC) definiuje się jako wszelkiego rodzaju rany i podrażnienia na stopach, których gojenie trwa dłużej niż 4 tygodnie [1]. Neuropatia cukrzycowa oraz niedokrwienie kończyn dolnych są czynnikami etiologicznymi owrzodzenia stóp. Owrzodzenia stopy występują u 15–25% osób chorujących na cukrzycę [9]. Tylko 2/3 z nich udaje się wyleczyć, 28% skutkuje amputacją kończyn [10]. W eksperymentalnym badaniu El-Mesallamy i wsp. terapia systemowa komórkami macierzystymi krwi pępowinowej w połączeniu z miejscowo stosowanym dializatem krwi cielęcej znacznie przyspieszyła gojenie się ran u szczurów z cukrzycą [11]. Autorzy wykazali, że dializat ma właściwości insulinopodobne, poprawia transport glukozy do komórek i jej wykorzystanie. 

Oparzenia

Każdego roku oparzeniom ulega 1% mieszkańców naszego kraju [12]. Przyczyną oparzeń osób dorosłych są wypadki w pracy i w domu, są to najczęściej oparzenia termiczne. Ciężkość oparzenia określa się za pomocą różnych skali. Najbardziej powszechna jest tzw. reguła dziewiątek, gdzie określone segmenty ciała zajmują w przybliżeniu 9% powierzchni ciała lub reguła dłoni – powierzchnia dłoni osoby oparzonej odpowiada 1% łącznej powierzchni jej ciała. 
Bardzo ważna jest też ocena głębokości oparzenia. Oparzenie I stopnia jest powierzchowne i dotyczy naskórka. Charakteryzuje się niewielkim obrzękiem i zaczerwienieniem oraz występowaniem dolegliwości bólowych [12]. Oparzenia II stopnia dzieli się na klasy IIA i IIB. Klasa IIA to oparzenie, które nie dotyczy pełnej grubości skóry. Głębsze warstwy, w których znajdują się gruczoły potowe oraz mieszki włosowe, nie ulegają uszkodzeniu. Charakterystyczna jest miejscowa bolesność tkanek oparzonych oraz pojawianie się pęcherzy [12, 13]. W oparzeniu IIB widoczna jest powierzchowna martwica naskórka i głębszych warstw skóry. Oparzenie uszkadza naczynia krwionośne. Rany pozbawione są pęcherzy, koloru różowoceglastego lub intensywnie blade (szare). Czasem zdarza się, że w centrum rany występuje brak czucia. W oparzeniu III stopnia może dojść do uszkodzenia zakończeń nerwowych, co sprawia, że obszar objęty oparzeniem jest mniej bolesny. Obejmuje całą grubość skóry oraz tkankę podskórną. Oparzone obszary mają kolor śnieżnobiały lub brązowo-czarny. Oparzenia IV stopnia obejmują pełną grubość skóry wraz z mięśniami, powięziami i kośćmi. Widoczne jest całkowite zwęglenie obszarów dotkniętych oparzeniem [12]. W zależności od głębokości i rozległości oparzenia wyróżnia się oparzenia lekkie, średnie i ciężkie.

Postępowanie w oparzeniach skóry

W przypadku oparzeń termicznych należy zdjąć z oparzonego ubranie, schładzać ciało chłodną wodą lub wilgotnymi kompresami (do 15 minut lub do wystąpienia dreszczy, nie więcej niż 10% powierzchni ciała naraz), a następnie nałożyć jałowy opatrunek [13, 14]. Konieczna jest ocena stanu chorego oraz powierzchni oparzenia. W poważnych oparzeniach należy rozpocząć leczenie przeciwbólowe oraz przeciw hipowolemii. W ośrodkach specjalistycznych 
leczenia wymagają oparzenia:

  • górnych dróg oddechowych, 
  • niepełnej grubości skóry (II°), które przekraczają 10% 
  • powierzchni ciała,
  • pełnej grubości skóry (III°) we wszystkich grupach wiekowych,
  • twarzy, rąk, stóp, narządów płciowych, krocza oraz okolicy dużych stawów,
  • prądem elektrycznym – wszystkie!,
  • chemiczne o porównywalnym do termicznych obszarze i lokalizacji, w szczególności zasadami,
  • u osób z chorobami współistniejącymi (takimi jak niewydolność serca, cukrzyca, choroby nerek),
  • u osób z dodatkowymi obrażeniami,
  • u dzieci, jeśli szpital dziecięcy nie ma odpowiednio przeszkolonego personelu [14].

Powierzchowne oparzenia I stopnia

W oparzeniach powierzchownych I stopnia ranę oparzeniową należy chłodzić przez 15–20 minut zimną bieżącą wodą. Następnie ranę zabezpiecza się jednym z dostępnych bez recepty preparatów (np. Panthenol, Argosulfan, Solcoseryl) oraz jałowym opatrunkiem. W przypadku dolegliwości bólowych można zalecić lek przeciwbólowy. Oparzenie I stopnia zwykle goi się w ciągu 7 dni bez pozostawienia blizny [15]. 

Oparzenia pośredniej głębokości – stopień IIA/IIB

Ranę oparzeniową należy chłodzić przez 15–20 minut zimną bieżącą wodą. Następnie trze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę kwartalnika "Wiadomości dermatologiczne"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy