Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wiadomości dermatologiczne , Otwarty dostęp

4 grudnia 2018

NR 1 (Grudzień 2018)

Suchość skóry jako problem kliniczny

0 203

Prawidłowe funkcjonowanie skóry jako bariery ochronnej jest warunkowane odpowiednim stopniem nawilżenia warstwy rogowej naskórka. Wszelkie nieprawidłowości w strukturze poszczególnych elementów warstwy rogowej naskórka oraz zaburzenia procesu różnicowania się komórek naskórka prowadzą do osłabienia bariery naskórkowej, co klinicznie manifestuje się suchością skóry. Skóra sucha charakteryzuje się nadmiernym złuszczaniem jej powierzchni, szorstkością przy dotyku, odczynem rumieniowym oraz tendencją do pękania naskórka. Pacjenci często zgłaszają dolegliwości podmiotowe, takie jak: świąd, pieczenie czy inne doznania określane jako dyskomfort. Sucha skóra jest problemem często dotyczącym osób zdrowych, zwłaszcza w starszym wieku. Podstawą terapii suchej skóry jest stosowanie emolientów, czyli preparatów o właściwościach nawilżających i natłuszczających do stosowania zewnętrznego. Preparatów nawilżających należy używać przynajmniej raz dziennie i powtarzać aplikację w razie potrzeby. Stosowanie odpowiedniego leczenia i pielęgnacji skóry suchej może skutecznie poprawić stopień jej nawilżenia i natłuszczenia oraz wyeliminować związane z nią objawy subiektywne.

 

Skóra jest jednym z najważniejszych narządów człowieka, pełniącym szereg istotnych funkcji, spośród których najistotniejszą jest tworzenie fizjologicznej bariery pomiędzy organizmem człowieka a środowiskiem zewnętrznym. Skóra pełni funkcję ochronną przed szkodliwymi czynnikami fizycznymi i chemicznymi, drobnoustrojami oraz urazami mechanicznymi. Ponadto narząd ten bierze udział w procesach metabolicznych, immunologicznych, termoregulacyjnych, wydzielniczych, w oddychaniu, resorpcji, czynnościach percepcyjnych oraz w utrzymaniu równowagi wodno-elektrolitowej [1]. Prawidłowe funkcjonowanie skóry jako bariery ochronnej jest warunkowane m.in. odpowiednim stopniem nawilżenia jej najbardziej zewnętrznej struktury, którą jest warstwa rogowa naskórka.

Bariera naskórkowa a problem suchości skóry

Właściwe działanie bariery naskórkowej uzależnione jest od utrzymania prawidłowego i ściśle zaprogramowanego procesu różnicowania się keratynocytów. Polega on na intensywnym dzieleniu się komórek w warstwie podstawnej naskórka i ich migracji poprzez kolejne warstwy (kolczystą, ziarnistą, jasną) aż do ostatniej warstwy rogowej, w której komórki naskórka (korneocyty), pozbawione mitochondriów i jądra komórkowego, ulegają ostatecznie procesowi złuszczenia z powierzchni skóry. Podstawowe elementy strukturalne tworzące barierę ochronną w obrębie warstwy rogowej to koperta rogowa otaczająca każdy korneocyt, kompleksy keratyn i filagryny oraz naturalny czynnik nawilżający (natural moisturizing factor – NMF) w obrębie korneocytów, blaszki lipidowe wypełniające przestrzeń między korneocytami oraz korneodesmosomy – połączenia komórkowe zapewniające ścisłe przyleganie do siebie komórek. W wytworzeniu i utrzymaniu tych elementów biorą udział białka strukturalne (m.in. keratyny, inwolukryna, lorykryna, korneodesmosyna), organelle, zwane ciałkami blaszkowatymi, uczestniczące w transporcie lipidów w obrębie keratynocytów oraz enzymy, m.in. transglutaminazy, proteazy, inhibitory proteaz, enzymy metabolizujące lipidy. Koperta rogowa jest nierozpuszczalną strukturą nadającą korneocytom wytrzymałość mechaniczną. Składa się z dwóch podstawowych elementów – koperty białkowej oraz otaczającej jej koperty lipidowej (pojedynczej warstwy ceramidów), która stanowi szkielet dla odkładania się kolejnych warstw blaszek lipidowych wypełniających przestrzenie międzykomórkowe. W skład płaszcza lipidowego wchodzą: ceramidy, cholesterol i wolne kwasy tłuszczowe, a także niewielkie ilości fosfolipidów katalizowanych do wolnych kwasów tłuszczowych. Obecność lipidów w warstwie rogowej naskórka jest kluczowa w utrzymaniu bariery ochronnej i zapobieganiu nadmiernej utracie wody (transepidermal water loss – TEWL) [2]. W zdrowej skórze dojrzałe korneocyty zawierają duże stężenie NMF, który jest mieszaniną silnie hydrofilnych związków o niskiej masie cząsteczkowej, w tym pyrolidonowego kwasu karboksylowego, aminokwasów, mocznika, mleczanów, amoniaku, kwasu moczowego, glukozaminy, jonów sodowych, potasowych, wapniowych, chlorkowych i innych. Prekursorem głównych składników NMF jest filagryna, która powstaje w warstwie ziarnistej naskórka. Proces proteolizy filagryny jest uzależniony od stopnia wilgotności środowiska zewnętrznego i zachodzi jedynie przy wilgotności względnej pomiędzy 70–90%. W zdrowym naskórku ilość NMF waha się w granicach 15–30% całkowitego ciężaru warstwy rogowej [3]. 

Jako podstawę leczenia atopowego zapalenia skóry rekomenduje się regularne i obfite stosowanie emolientów, zarówno w okresie remisji choroby, jak i w trakcie zaostrzeń jako leczenie uzupełniające. Stosowanie emolientów zapewnia nie tylko odpowiednie nawilżenie i natłuszczenie skóry, ale także wykazuje efekt przeciwzapalny i przeciwświądowy.

Wszelkie nieprawidłowości w strukturze poszczególnych elementów warstwy rogowej naskórka oraz zaburzenia procesu różnicowania się komórek naskórka prowadzą do osłabienia bariery naskórkowej, co klinicznie może manifestować się suchością skóry. Uważa się, że niedobór powierzchniowych lipidów oraz NMF jest bezpośrednią przyczyną suchości skóry u zdrowych osób [3].

Obraz kliniczny i czynniki etiologiczne

Skóra sucha to stan patologii skóry charakteryzujący się: nadmiernym złuszczaniem jej powierzchni, szorstkością przy dotyku, odczynem rumieniowym, lichenifikacją oraz tendencją do pękania naskórka. Pacjenci często zgłaszają dolegliwości podmiotowe, takie jak: świąd, pieczenie czy inne doznania określane jako dyskomfort.

Do oceny nasilenia suchości skóry wykorzystuje się wiele różnych metod, w tym pomiar wskaźnika TEWL, korneometrię, spektroskopię Ramana, optyczną tomografię koherentną, mikroskopię konfokalną oraz magnetyczny rezonans jądrowy. W klinicznej ocenie suchej skóry zastosowanie mają także skale subiektywne, spośród których najczęściej stosowaną jest 4-stopniowa skala oparta na kryteriach Kligmana: 

  • stopień 1 – skóra zdrowa, nie stwierdza się objawów suchości,
  • stopień 2 – łagodne nasilenie suchości skóry, charakteryzuje się drobnymi łuskami suchej skóry oraz zbieleniem linii wyznaczających poletka skóry,
  • stopień 3 – postać umiarkowana, pojawiają się małe, suche łuski o wyglądzie proszku,
  • stopień 4 – nasilona suchość skóry, widoczna łuska oraz rumień [4].

Sucha skóra jest objawem towarzyszącym wielu chorobom skóry, takim jak: atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, rybia łuska wrodzona, a także schorzeniom przebiegającym z nieprawidłowym wydzielaniem łoju i potu (AIDS, stwardnienie rozsiane i inne choroby neurologiczne). Problem ten towarzyszy również schorzeniom ogólnoustrojowym, takim jak: cukrzyca, niedoczynność tarczycy czy przewlekła niewydolność nerek. Suchość skóry może być także następstwem procesu starzenia się skóry. Wśród czynników zewnątrzpochodnych przyczyniających się do rozwoju suchej skóry wyróżnia się czynniki klimatyczne (przewlekłe działanie promieni UV, wiatr, wysokie i bardzo niskie temperatury powietrza), czynniki środowiskowe (klimatyzacja, światło jarzeniowe) oraz czynniki związane ze środowiskiem zawodowym (narażenie na substancje toksyczne, alergizujące, drażniące). Do wystąpienia suchości skóry może prowadzić także nieprawidłowa pielęgnacja skóry (gorące kąpiele lub nadmierny kontakt z wodą, silnie odtłuszczające mydła, detergenty). Suchość skóry może wystąpić przy niedoborach pokarmowych (np. niedoborze witaminy A) lub stosowaniu niektórych leków (kortykosteroidów, retinoidów) [5]. 

Prekursorem głównych składników NMF jest filagryna, która powstaje w warstwie ziarnistej naskórka. Proces proteolizy filagryny jest uzależniony od stopnia wilgotności środowiska zewnętrznego i zachodzi jedynie przy wilgotności względnej pomiędzy 70–90%. W zdrowym naskórku ilość NMF waha się w granicach 15–30% całkowitego ciężaru warstwy rogowej [3]

Sucha skóra jest problemem często dotyczącym osób zdrowych, zwłaszcza w starszym wieku. Ocenia się, że objawy suchości skóry mogą występować nawet u 15–20% ogólnej populacji, a częstość ich występowania sukcesywnie wzrasta. Sucha skóra jako nabyty problem kosmetyczny częściej dotyczy kobiet, zwłaszcza po okresie menopauzy, a największe nasilenie tego objawu obserwuje się na twarzy, grzbietach rąk i na podudziach [1]. 

Zapobieganie i leczenie suchej skóry 

Leczenie schorzeń przebiegających z objawami suchości skóry uzależnione jest od przyczyny dolegliwości, nasilenia objawów oraz od współistnienia innych patologii skóry. Jednak niezależnie od przyczyny podstawą terapii suchej skóry jest stosowanie emolientów, czyli preparatów o właściwościach nawilżających i natłuszczających do stosowania zewnętrznego. Odgrywają one istotną rolę w profilaktyce i wspomaganiu leczenia wielu chorób skóry, a szczególnie tych, które przebiegają z zaburzeniami funkcji i struktury bariery naskórkowej [6]. Najczęściej występującym schorzeniem dermatologicznym przebiegającym z nadmierną suchością skóry jest atopowe zapalenie skóry. W ostatnich latach udowodniono, że u podłoża tej choroby leżą zaburzenia bariery naskórkowej związane m.in. z mutacją genu kodującego filagrynę [7]. Dlatego jako podstawę leczenia atopowego zapalenia skóry rekomenduje się regularne i obfite stosowanie emolientów, zarówno w okresie remisji choroby, jak i w trakcie zaostrzeń jako leczenie uzupełniające. Stosowanie emolientów zapewnia nie tylko odpowiednie nawilżenie i natłuszczenie skóry, ale także wykazuje efekt przeciwzapalny i przeciwświądowy. Udowodniono, że emolienty u pacjentów z atopowym zapaleniem skóry zmniejszają ilość stosowanych kortykosteroidów miejscowych w trakcie zaostrzenia choroby, przyczyniają si...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Załóż konto lub zaloguj się.
Czekają na Ciebie bezpłatne artykuły pokazowe z wybranych numerów czasopisma.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy