Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wiadomości dermatologiczne

24 września 2021

NR 11 (Wrzesień 2021)

Ukąszenia przez wszy, pchły i pluskwy – obraz kliniczny i leczenie

0 23

Ukąszenia przez owady stanowią wciąż częsty, acz niedoceniany problem w codziennej praktyce klinicznej. Do najpowszechniejszych zmian obserwowanych całorocznie należą te wywołane ukąszeniem wszy, pcheł i pluskiew. Postępowanie z pacjentami zarażonymi lub tymi, u których w najbliższym otoczeniu stwierdza się ukąszenia przez owady, polega nie tylko na włączeniu odpowiednich preparatów leczniczych, ale także na utrzymaniu reżimu sanitarno-higienicznego. Zagadnienie to stanowi problem interdyscyplinarny, gdyż wiele z omawianych chorób dotyczy zarówno dorosłych, jak i dzieci, niezależnie od statusu socjoekonomicznego, i na pewno spotka się z nimi w gabinecie nie tylko dermatolog, ale także lekarz rodzinny, pediatra i lekarze innych specjalności. Pomijając objawy wywoływane przez ukąszenia owadów, należy zwrócić uwagę, iż niektóre insekty mogą przenosić drobnoustroje chorobotwórcze.

WPROWADZENIE

Ukąszenia przez owady stanowią wciąż częsty, acz niedoceniany problem w codziennej praktyce klinicznej. Istotną przeszkodą jest fakt, iż napotykane przypadki zarażenia nie są aktualnie raportowane, stąd brak jest rzetelnych danych epidemiologicznych i nieznana jest dokładna skala problemu [1]. Do najpowszechniej obserwowanych niezależnie od pory roku zmian należą te wywołane ukąszeniem wszy, pcheł i pluskiew. Owady te mogą żerować zarówno na dzieciach, jak i na osobach dorosłych [1]. 
Postępowanie z pacjentami ukąszonymi przez owady polega nie tylko na włączeniu odpowiednich preparatów leczniczych, ale także na utrzymaniu reżimu sanitarno-higienicznego celem maksymalizacji efektów terapii i zapobiegania dalszej transmisji [2]. Abstrahując od objawów wywoływanych przez ukąszenia owadów, należy zwrócić uwagę, iż niektóre insekty mogą przenosić drobnoustroje chorobotwórcze [1]. 
Niniejszy artykuł stanowi podsumowanie najważniejszych informacji dotyczących objawów klinicznych, dróg transmisji oraz możliwości rozpoznania i leczenia wszawicy, ukąszeń pcheł i pluskiew, z którymi mogą się zetknąć lekarze wielu różnych specjalności.

POLECAMY

WSZAWICA

Wszawica to choroba wywoływana przez wszy – bezskrzydłe owady. Zależnie od gatunku wszy wyróżniamy trzy podtypy wszawicy: głowową, łonową i odzieżową. Wszystkie gatunki wszy są bezwzględnymi zewnętrznymi pasożytami człowieka i żywią się krwią [1].

Wszawica głowowa
Wszawica głowowa (pediculosis capitis) jest wywoływana przez wesz głowową (Pediculus humanus var. capitis). Wszy głowowe są przenoszone przede wszystkim poprzez kontakt bezpośredni, ponadto mogą przetrwać do kilku dni na przedmiotach, np. szczotkach czy nakryciach głowy. Dane epidemiologiczne wskazują, iż wszawica głowowa występuje częściej u dzieci, częściej u płci żeńskiej (głównie z powodu utrzymywaniu dłuższych włosów), u pacjentów niezależnie od statusu socjoekonomicznego [1].
W badaniu podmiotowym pacjent zgłasza silny świąd skóry owłosionej głowy. W badaniu przedmiotowym na skórze owłosionej głowy (zwłaszcza w okolicy potylicznej, skroniowej i zausznej) widoczne są zmiany rumieniowo-grudkowe, bąble pokrzywkowe i przeczosy [1, 2]. Możliwe jest wystąpienie limfadenopatii potylicznej lub szyjnej [1]. Ponadto w zaniedbanych przypadkach przy dużym nasileniu zmian można zaobserwować wytworzenie kołtuna (plica) oraz rozwój tzw. wyprysku wszawiczego [2]. Co ciekawe, literatura donosi, iż nasilony i przewlekły przebieg wszawicy głowowej może być związany z anemią z niedoboru żelaza [1].
Rozpoznanie stawiane jest na podstawie obrazu klinicznego. Pomocne może być także oglądanie pod szkłem powiększającym lub badanie dermoskopowe: wszy głowowe są kształtu owalnego, mają krótką głowę i długi tułów, a gnidy są przezroczyste, kształtu kolby, przyczepione 1–4 mm od nasady włosa [1]. W przypadku gdy nie znajduje się dorosłych osobników ani nimf, a gnidy przyczepione są powyżej 4 mm od nasady włosa, są to oznaki, iż infekcja najprawdopodobniej nie jest już aktywna i nie wymaga terapii [3]. W rozpoznaniu różnicowym należy uwzględnić łuszczycę skóry owłosionej głowy, atopowe i łojotokowe zapalenie skóry, łupież, wyprysk i grzybicę skóry owłosionej głowy [4, 5].
W postępowaniu z wszawicą należy uwzględnić mechaniczne usuwanie wszy i gnid grzebieniem, ponadto wypranie i wysuszenie w temperaturze powyżej 50°C nakryć głowy, ręczników i pościeli oraz mycie i dezynfekcję przyborów do włosów. Warto pamiętać, by odkurzyć i umyć podłogi celem usunięcia włosów osoby chorej [3]. 
Równolegle w leczeniu stosuje się preparaty silikonowe – dimetykon i cyklometykon – w postaci płynu, który nakłada się na suchą skórę owłosioną głowy i włosy na godzinę, po czym zmywa. Zabieg należy powtórzyć po tygodniu. Dostępny jest także szampon z 5-proc. permetryną, który nakłada się na mokre włosy i przetrzymuje 10 min, po czym zmywa. Kurację również należy powtórzyć po tygodniu [2]. W literaturze opisywana jest także skuteczność innych preparatów, niedostępnych jednak w Polsce: szamponu z pyretryną, alkoholu benzylowego w postaci lotionu, dimetykonu w postaci lotionu i doustnej iwermektyny (w Polsce niedostępnej do stosowania u ludzi). Donosi się także o korzystnych rezultatach zabiegów ogrzewania włosów gorącym powietrzem oraz stosowania olejków eterycznych [1]. Badaniu w kierunku wszawicy i leczeniu należy poddać wszystkich domowników [2].
Pomijając fakt dyskomfortu związanego z samą chorobą, wszy głowowe mogą stanowić wektory drobnoustrojów chorobotwórczych dla człowieka. Co ciekawe, istnieją w tej kwestii sprzeczne informacje. Otóż opisano transmisję m.in. Staphylococcus aureus, Streptococcus pyogenes, ponadto Rickettsia aeschlimannii, Borrelia recurrentis i Coxiella burnetii [1], ale według informacji Centers for Disease Control and Prevention (CDC) wszy głowowe nie stanowią zagrożenia zdrowotnego [3].

Wszawica łonowa
Wszawica łonowa (pediculosis pubis) jest wywoływana przez wesz łonową (Pthirus pubis). Wszy łonowe są przenoszone drogą kontaktu bezpośredniego, zwykle drogą płciową lub poprzez wspólne nakrycie łóżka [1, 6]. Po zarażeniu zasiedlają głównie okolice z gęstym zarostem włosów terminalnych, tj. okolicę łonową [6]. Dostępnych jest jednak wiele opisów przypadków, gdy wszy łonowe były znajdowane w innych, często odległych okolicach, jak doły pachowe, skóra owłosiona głowy czy rzęsy i brwi [7]. 
W badaniu podmiotowym pacjent zgłasza świąd w okolicach zajętych przez wszy, jednakże wydaje się on mniej nasilony niż w przypadku innych rodzajów wszawicy [5]. W badaniu przedmiotowym są widoczne dorosłe osobniki oraz gnidy przyczepione do włosów. Dodatkowym charakterystycznym objawem jest obecność tzw. plam błękitnych (maculae ceruleae), różowych grudek lub plam o barwie rdzawoczerwonej, świadczących o odchodach wszy [1, 2]. W związku z towarzyszącym świądem może dojść do intensywnego drapania, powstawania przeczosów i nadkażenia bakteryjnego [1].
Rozpoznanie stawiane jest na podstawie obrazu klinicznego, jednak pomocne może być szkło powiększające lub badanie dermoskopowe. Wesz łonowa jest mniejsza niż głowowa i w przeciwieństwie do niej nie jest podłużnie owalna – ma szeroki, okrągły tułów [1]. Ponadto możliwe jest zaobserwowanie przezroczystych otoczek sugerujących wyklucie larw, co odróżnia wszy łonowe od białej piedry czy trichomycosis axillaris [6]. 
Pacjentom z wszawicą łonową zaleca się depilację włosów w zajętych okolicach oraz wypranie i wysuszenie ubrań oraz pościeli w temperaturze powyżej 50°C [1]. 
W terapii podstawowym lekiem jest krem z 5-proc. permetryną, który aplikuje się jednorazowo na osiem godzin, a następnie zmywa, przy czym zabieg ten można powtórzyć po 7–10 dniach [terapia] [2]. Inną możliwością jest miejscowe zastosowanie iwermektyny [1]. Należy zaznaczyć, że ani permetryna, ani iwermektyna nie są zarejestrowane w tym wskazaniu. W przypadku zajęcia brwi i rzęs zaleca się usuwanie mechaniczne gnid oraz wazelinę żółtą [2]. Konieczne jest leczenie wszystkich partnerów seksualnych pacjenta [2].
W przypadku rozpoznania wszawicy łonowej eksperci zalecają badania przesiewowe w kierunku innych chorób przenoszonych drogą płciową [1]. Nie udowodniono, by wszy łonowe były wektorami drobnoustrojów chorobotwórczych [1].

Wszawica odzieżowa
Wszawica odzieżowa (pediculosis vestimenti) jest wywoływana przez wesz odzieżową (Pediculus humanus var. corporis). Ta postać wszawicy jest związana niewątpliwie ze złą higieną osobistą i niskim statusem socjoekonomicznym. Do transmisji dochodzi na drodze kontaktu bezpośredniego poprzez noszenie wspólnej odzieży, zwłaszcza w przypadku rzadkiego prania i zmiany ubrań. Istotnym czynnikiem ryzyka wydaje się także przebywanie w zbiorowiskach (np. bezdomni lub skoszarowani żołnierze), stosowanie używek i wcześniejsza infestacja wszami łonowymi [1, 5].
W badaniu podmiotowym pacjenci zgłaszają silny, uogólniony świąd skóry. W badaniu przedmiotowym widoczne są zmiany rumieniowe, rumieniowo-grudkowe, bąble pokrzywkowe, pęcherzyki i przeczosy zlokalizowane przede wszystkim na szyi, ramionach, górnej części pleców i po bokach tułowia, w miejscu ścisłego kontaktu skóry z odzieżą [1]. W przypadku nasilonych, długo utrzymujących się zmian skórnych tworzą one charakterystyczny obraz tzw. skóry włóczęgi – przeczosy, przebarwienia, blizny, zliszajcowacenie [5].
Rozpoznanie jest stawiane na podstawie obrazu klinicznego, pomocne może być jednak oglądanie przez szkło powiększające lub badanie dermoskopowe. Wesz odzieżowa podobnie jak wesz głowowa jest kształtu owalnego, lecz osiąga większe rozmiary [1]. Należy także dokładnie zbadać ubranie pacjenta, w którym wszy składają jaja, zwłaszcza w obrębie szwów odzieży [2].
W postępowaniu należy podjąć działania mające na celu wypranie i wysuszenie ubrań, ręczników, pościeli i zabawek dziecięcych w temperaturze powyżej 50°C lub też ich wymianę [1]. Odzież powinno się także wyprasować gorącym żelazkiem i poddać kwarantannie na okres nawet dwóch–trzech tygodni [2]. 
W terapii podstawowym lekiem jest krem z 5-proc. permetryną, który aplikuje się jednorazowo na osiem godzin, a następnie zmywa, przy czym zabieg ten można powtórzyć po 7–10 dniach. W przypadku nadkażenia bakteryjnego należy włączyć miejscową lub ogólną antybiotykoterapię [2].
Podobnie jak wszy głowowe wszy odzieżowe mogą przenosić bakterie: Rickettsia prowazekii, Borrelia recurrentis czy Bartonella quintana [1].

UKĄSZENIA PRZEZ PCHŁY

Opisano ponad 2500 gatunków pcheł na całym świecie. Pchły to pasożyty zewnętrzne należące do typu stawonogi, gromady owady. Z punktu widzenia zdrowia ludzkiego najważniejszych jest kilka gatunków: pchła ludzka (Pulex irritans), pchła kocia (Ctenocephalides felis), pchła psia (Ctenocephalides canis) i orientalna pchła szczurza (Xenopsylla cheopis). Wbrew nazwie pchła ludzka może pasożytować także na niektórych zwierzętach. Pchły są pasożytami kosmopolitycznymi, w pomieszczeniach zwykle przebywają w dywanach, poduszkach, łóżkach, kanapach, fotelach czy posłaniach zwierząt [8].
Po ukąszeniu człowieka przez pchły na skórze pojawiają się różowe bąble i grudki, często z obecnością centralnej punktowej wybroczyny, którym towarzyszy intensywny świąd [4, 9]. Wybroczyny takie, niekiedy bardzo liczne, są określane mianem purpura pulicosa [5]. W związku z drapaniem może d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę kwartalnika "Wiadomości dermatologiczne"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy