Miejscowe retinoidy w leczeniu trądziku pospolitego – od terapii do długoterminowej kontroli choroby

Wprowadzenie

Trądzik pospolity jest przewlekłą chorobą zapalną jednostki włosowo-łojowej, rozpoczynającą się najczęściej w wieku młodzieńczym i nierzadko utrzymującą się również u osób dorosłych. Obraz kliniczny obejmuje zaskórniki, grudki, krosty i guzki, a następstwem aktywnej choroby mogą być przebarwienia pozapalne i blizny. Choć trądzik dotyczy przede wszystkim twarzy, to wykwity zlokalizowane na plecach, ramionach i klatce piersiowej stanowią istotny problem kliniczny. Wynika to głównie z trudności, jakie pacjenci napotykają podczas miejscowej aplikacji preparatów leczniczych [1, 2].

Kluczowe znaczenie w patogenezie trądziku mają cztery wzajemnie powiązane zjawiska: zwiększona produkcja łoju, nieprawidłowe rogowacenie w obrębie ujść mieszków włosowych, zaburzenia równowagi mikrobiomu skóry (charakteryzujące się przede wszystkim przewagą bakterii z rodzaju Cutibacterium) oraz aktywacja odpowiedzi zapalnej [1, 3]. Co istotne, proces chorobowy rozpoczyna się, zanim pojawi się widoczny wykwit. Subkliniczny mikrozaskórnik jest prekursorem zarówno zmian niezapalnych, jak i zapalnych, a mikrozaskórniki stwierdza się również w klinicznie niezmienionej skórze osób z trądzikiem [1].

Ten element patogenezy ma bezpośrednie znaczenie terapeutyczne. Miejscowe retinoidy normalizują bowiem różnicowanie i złuszczanie keratynocytów w obrębie ujścia mieszka, zmniejszają przyleganie do siebie komórek warstwy rogowej i ograniczają tworzenie mikrozaskórników. Oddziałują więc na jeden z najwcześniejszych etapów powstawania zmian trądzikowych [4, 5]. 

Z tego powodu powinny być nakładane na cały obszar skóry podatnej na zmiany, a nie wyłącznie punktowo na istniejące wykwity. To podejście definiuje nowy paradygmat współczesnej terapii trądziku. Postuluje się bowiem, aby miejscowe retinoidy stosować w fazie indukcji remisji, ale także w długoterminowej terapii podtrzymującej.

Retinoidy miejscowe w aktualnych wytycznych

Kluczowa rola retinoidów miejscowych została wyraźnie podkreślona zarówno w aktualizacji europejskich wytycznych EuroGuiDerm, jak i w zaleceniach American Academy of Dermatology (AAD). EuroGuiDerm zaleca miejscowe retinoidy w trądziku zaskórnikowym oraz łagodnym i umiarkowanym trądziku grudkowo-krostkowym. W cięższych postaciach choroby retinoidy pozostają także elementem schematów skojarzonych (np. z nadtlenkiem benzoilu lub antybiotykiem miejscowym) [1, 2]. 
W łagodnym i umiarkowanym trądziku grudkowo-krostkowym terapią pierwszego wyboru jest skojarzenie adapalenu z nadtlenkiem benzoilu (BPO) [1].

Wytyczne AAD z 2024 r. formułują silną rekomendację zarówno dla miejscowych retinoidów w monoterapii, jak i dla połączenia retinoidu z BPO [3]. Autorzy określają miejscowe retinoidy jako jeden z filarów leczenia trądziku, podkreślając ich działanie komedolityczne i przeciwzapalne, korzystny wpływ na zaburzenia pigmentacji będące efektem choroby oraz możliwość podtrzymywania uzyskanego efek...