Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wiadomości dermatologiczne

24 marca 2021

NR 9 (Marzec 2021)

Analiza częstości występowania wybranych składników roślinnych w kosmetykach oraz ich potencjał uczulający u chorych na wyprysk

14

Wstęp: Składniki produktów kosmetycznych i higienicznych znane są jako częsta przyczyna uczulenia kontaktowego. W ostatnich latach obserwuje się rosnącą popularność produktów zawierających składniki roślinne. Powszechnie uważa się, że składniki roślinne mają wiele korzystnych właściwości, a przy tym są bezpieczniejsze niż ich syntetyzowane chemicznie odpowiedniki. Cel: Celem pracy była ocena częstości występowania uczulenia kontaktowego na wybrane składniki roślinne u chorych na wyprysk oraz przeprowadzenie analizy porównawczej częstości występowania i dystrybucji tych składników w produktach kosmetycznych i higienicznych dostępnych w aptece i drogerii. Materiały i metody: W badaniu wzięło udział 181 chorych z objawami wyprysku kontaktowego (K = 120, M = 61) będących pod opieką Kliniki Dermatologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu. Grupę kontrolną stanowiło 42 ochotników (K = 32, M = 10). Wykonano testy płatkowe z wykorzystaniem haptenów Polskiej Serii Podstawowej oraz dodatkowo substancji testowych pochodzenia roślinnego takich jak olej z oliwek (Olea europaea L.), rumianek pospolity (Chamomilla recutita), olejek z drzewa herbacianego (Melaleuca alternifolia), olejek miętowy (Menthae piperitae), arnika górska (Arnica montana), mniszek pospolity (Taraxacum officinale). Pod kątem występowania wspomnianych składników roślinnych analizie poddano 3999 produktów zawierających się w 11 kategoriach. Wszystkie produkty były dostępne w 2018 r. w jednej z największych na polskim rynku drogerii i aptece. Wyniki: Zarówno w grupie badanej, jak i w grupie kontrolnej nie stwierdzono uczulenia kontaktowego w kierunku badanych substancji testowych. Spośród analizowanych składników roślinnych zarówno w drogerii, jak i w aptece najczęściej w składzie występował rumianek pospolity (7,27% i 3,09% produktów). Najrzadziej występującym składnikiem roślinnym był mniszek pospolity (0% i 0,35%). Rumianek występował najczęściej w produktach do higieny intymnej (d = drogeria: 14,94%, a = apteka: 6,94%) i produktach do pielęgnacji dzieci (d: 14,17%, a: 3,85%). Wnioski: Wiele produktów kosmetycznych i higienicznych zawiera składniki roślinne. Wydaje się, że składniki te pomimo powszechnego występowania i prawdopodobnego potencjału uczulającego nie dają pozytywnych reakcji w testach i nie nasilają objawów u chorych na różne rodzaje wyprysku.

Wprowadzenie

Składniki kosmetyków uważane są za jedną z najczęstszych przyczyn alergii kontaktowej [1]. W ostatnich latach obserwuje się rosnące zainteresowanie kosmetykami, które zawierają składniki roślinne. Popularność substancji pochodzenia roślinnego może wynikać z powszechnego przekonania, że ​​mają one wiele korzystnych właściwości, a jednocześnie są bezpieczniejsze niż ich syntetyczne odpowiedniki [2, 3]. Działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze to tylko kilka z wielu właściwości im przypisywanych. Ponadto działanie nawilżające, oczyszczające i perfumujące sprawia, że są one powszechnie wykorzystywane w przemyśle kosmetycznym [4]. Jednakże substancje pochodzenia roślinnego mogą być przyczyną niepożądanych reakcji skórnych, takich jak alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia i pokrzywka kontaktowa [3, 4].

POLECAMY

Cel pracy 

Celem niniejszej pracy była ocena częstości występowania uczulenia kontaktowego na wybrane substancje pochodzenia roślinnego u chorych na wyprysk. W drugiej części pracy dokonano analizy porównawczej częstości występowania i dystrybucji tych składników w produktach kosmetycznych i higienicznych dostępnych w jednej z największych na polskim rynku drogerii i aptece. 

Pacjenci i metody

Badanie zostało przeprowadzone w okresie od maja do grudnia 2017 r. Grupę badaną stanowiło 181 chorych (120 kobiet i 61 mężczyzn) w wieku od 19 do 85 lat, którzy prezentowali objawy wyprysku. Pacjenci byli leczeni w warunkach szpitalnych i ambulatoryjnie w Klinice Dermatologii oraz w Pracowni Chorób Alergicznych przy Katedrze i Klinice Dermatologii UM w Poznaniu. W grupie kobiet średnia wieku wynosiła 48,3 roku, a średni czas od pojawienia się objawów wynosił dwa lata i osiem miesięcy. W grupie mężczyzn średnia wieku wynosiła 46 lat, średni czas od pojawienia się objawów wynosił trzy lata i trzy miesiące. Zarówno w grupie kobiet, jak i w grupie mężczyzn zmiany skórne najczęściej zlokalizowane były na dłoniach.
Grupa kontrolna obejmowała 42 zdrowe osoby (32 kobiety i 10 mężczyzn) w wieku od 23 do 65 lat. Średnia wieku w grupie kobiet wynosiła 43 lata, w grupie mężczyzn – 38,1 roku. Osoby zakwalifikowane do tej grupy nie wykazywały obciążonego wywiadu ani nie prezentowały w dniu rekrutacji objawów atopowego zapalenia skóry oraz różnych form wyprysku.
U uczestników badania, zarówno w grupie badanej, jak i w grupie kontrolnej, wykonano testy płatkowe (ang. patch test – PT) z wykorzystaniem haptenów Polskiej Serii Podstawowej oraz dodatkowo substancji testowych pochodzenia roślinnego takich jak olej z oliwek (Olea europaea L.), rumianek pospolity (Chamomilla recutita), olejek z drzewa herbacianego (Melaleuca alternifolia), olejek miętowy (Menthae piperitae), arnika górska (Arnica montana), mniszek pospolity (Taraxacum officinale) (tabela 1). Testy aplikowano za pomocą komór IQ Ultra firmy Chemotechnique Diagnostics zamontowanych na niezmienionej skórze okolicy międzyłopatkowej na 48 godzin. Odczyt PT wykonano po 48 i 72 godzinach od rozpoczęcia badania. Interpretację otrzymanych wyników przeprowadzono zgodnie z wytycznymi Międzynarodowej Grupy Badającej Wyprysk Kontaktowy (ang. International Contact Dermatitis Research Group – ICDRG). Badanie uzyskało akceptację Komisji Bioetycznej Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu. Wszyscy uczestnicy wyrazili pisemną zgodę na udział w badaniu.
 

Tabela 1.  Badane substancje testowe

Substancja testowa

Stężenie [%] i podłoże

Producent

Olive oil
(Olea europaea L.)

100

Chemotechnique Diagnostics

German chamomile
 (
Chamomilla recutita)

1,0% waz.

Chemotechnique Diagnostics

Tea tree oil oxidized
 
(Melalueca alternifolia)

5,0% waz.

Chemotechnique Diagnostics

Peppermint oil
 
(Menthae piperitae)

2,0% waz.

Chemotechnique Diagnostics

Arnica montana
(Arnica montana)

0,5% waz.

Chemotechnique Diagnostics

Common dandelion
(Taraxacum officinale)

2,5% waz.

Chemotechnique Diagnostics


W drugiej części niniejszego badania dokonano analizy składu produktów kosmetycznych i higienicznych dostępnych w 2018 r. w jednej z największych na polskim rynku drogerii i aptece internetowej. Przy wyborze apteki i drogerii kierowano się dwoma aspektami: możliwością dostępu online do szczegółowego składu produktów oraz bogatą ofertą produktów. Uwzględniono również fakt, że na stronach internetowych każdy produkt, w zależności od rodzaju i przeznaczenia, został przypisany do jednej, określonej kategorii. Podobna kategoryzacja produktów w wybranej drogerii i aptece umożliwiła przeprowadzenie analizy porównawczej częstości występowania wymienionych składników roślinnych w dostępnych produktach. Analizowane kategorie obejmowały: szampony, odżywki i farby do włosów, mydła, produkty do pielęgnacji stóp, pielęgnacji ust, pielęgnacji dziecięcej, depilacji, produkty do golenia i po goleniu oraz produkty do higieny intymnej. W celu znalezienia produktów zawierających analizowane składniki roślinne wykorzystano dane o szczegółowym składzie produktów zgodnie z nomenklaturą INCI (ang. International Nomenclature of Cosmetic Ingredients), dostępne na stronach internetowych drogerii i apteki. Na podstawie bazy danych CosIng wyodrębniono ze składu analizowanych produktów składniki pochodzenia roślinnego (tabela 2).
Obliczenia statystyczne przeprowadzono przy użyciu pakietu statystycznego STATISTICA 10 PL. Dla zebranego materiału wyliczono statystyki opisowe. Zmienne jakościowe opisano za pomocą liczebności (n) i częstości (%). Do zbadania zależności między zmiennymi jakościowymi zastosowano w zależności od liczebności oczekiwanych test niezależności chi-kwadrat Pearsona lub test chi-kwadrat z poprawką Yatesa. Za istotną statystycznie przyjęto wartość p < 0,05.
 

Tabela 2. Badane składniki roślinne

 

Nazwa angielska

Nazwa INCI składnika roślinnego w składzie

Olea europaea L.

Olive

Olea Europaea Fruit Oil, Olea Europaea Extract, Olea Europaea Oil, Olive Oil, Olea Europaea Husk Powder,  Olea Europaea Leaf Extract, Olea Europaea Leaf Powder

Chamomilla recutita

German chamomile

Chamomilla Recutita Flower Extract, Chamomilla Recutita Flower, Chamomilla Recutita Flower Water, Chamomilla Recutita Flower Powder, Chamomilla Recutita Flower/Leaf Extract, Chamomilla Recutita Leaf Extract,  Chamomilla Recutita Extract, Chamomilla Recutita Oil

Melaleuca alternifolia

Tea tree

Melaleuca Alternifolia Leaf Oil, Melaleuca Alternifolia Leaf Extract, Melaleuca Alternifolia Flower/Leaf/Stem Extract, Melaleuca Alternifolia Oil

Menthae piperitae

Peppermint

Mentha Piperita Oil, Mentha Piperita Extract, Mentha Piperita Leaf Extract 

Arnica montana

Arnica montana

Arnica Montana Flower Extract, Arnica Montana Extract 

Taraxacum officinale

Common dandelion

Taraxacum Officinale Leaf Extract, Taraxacum Officinale Root Extract, Taraxacum Officinale Extract


Wyniki

U żadnego z przebadanych uczestników zarówno z grupy badanej, jak i z grupy kontrolnej nie uzyskano dodatnich wyników PT z haptenami pochodzenia roślinnego. Dodatnie wyniki uzyskiwano najczęściej dla niklu, kobaltu i formaldehydu, które są elementami Polskiej Serii Podstawowej.
Spośród poddanych analizie 2282 produktów kosmetycznych i higienicznych dostępnych w drogerii 317 (13,89%) zawierało w składzie co najmniej jeden z badanych składników roślinnych. W przypadku apteki było to 120 (6,99%) z 1717 analizowanych produktów. Analiza statystyczna wykazała, że odsetek częstości występowania co najmniej jednego z sześciu składników we wszystkich produktach jest większy w drogerii niż w aptece (p < 0,001) (tabela 3).
 

Tabela 3. Częstość występowania analizowanych składników
roślinnych w produktach dostępnych w drogerii i aptece

Produkty zawierające
 co najmniej jeden z badanych składników

 

Źródło

Test chi2

Apteka

Drogeria

n

%

%

n

%

 

Tak

120

6,99

317

13,89

χ2 = 47,96

p < 0,001

Nie

1597

93,01

1965

86,11


Najczęściej występującym z badanych składników roślinnych w analizowanych produktach w drogerii był Chamomilla recutita (7,27%). Olea europaea L. występował w 5,08% produktów, Melaleuca alternifolia – w 1,18%, Menthae piperitae – w 0,79%, Arnica montana – w 0,61%, Taraxacum officinale – w 0,00%. W przypadku apteki najczęściej występującym składnikiem roślinnym był Chamomilla recutita – 3,09% analizowanych produktów, następnie Olea europaea L. – 1,92%, Arnica montana – 1,11%, Menthae piperitae – 0,76%, Melaleuca alternifolia – 0,70% i Taraxacum officinale – 0,35% (ryc. 1). 
 

Ryc. 1. Częstość występowania badanych składników roślinnych w produktach dostępnych w drogerii i aptece


Analiza statystyczna wykazała, że istnieje istotna różnica między apteką a drogerią w częstości występowania Olea europaea L. i Chamomilla recutita. Obydwa składniki występowały częściej w produktach dostępnych w drogerii. Nie stwierdzono istotnej różnicy w przypadku pozostałych z analizowanych składników. 
W drogerii Olea europaea L. najczęściej występował w produktach do pielęgnacji ust (11,76% spośród produktów w tej kategorii), w produktach do pielęgnacji stóp (8,87%), w farbach do włosów (8,14%), w odżywkach do włosów (7,49%) i w mydłach (6,44%). W pozostałych kategoriach częstość występowania Olea europaea L. wynosiła mniej niż 6%. W aptece Olea europaea L. występował głównie w mydłach (9,18% spośród produktów w tej kategorii) i produktach do pielęgnacji ust (4,63%). W przypadku pozostałych kategorii występował w mniej niż 4% produktów. Analiza statystyczna wykazała, że istniała znacząca różnica między drogerią a apteką w częstotliwości występowania Olea europaea L. w produktach w następujących kategoriach: odżywki do włosów, środki do pielęgnacji ust i stóp. Nie wykazano istotnej statycznie różnicy dla pozostałych kategorii (tabela 4).

Tabela 4. Porównanie częstości występowania Olea europaea L. w składzie
w produktach dostępnych w drogerii i aptece z podziałem na kategorie

Kategoria produktu

Olea europaea L. w składzie

Źródło

Test chi2

Apteka

Drogeria

n

%

%

n

%

 

Szampony

Tak

3

0,71

5

1,54

χ= 0,54

p = 0,4621

Nie

419

99,29

319

98,46

Odżywki do włosów

Tak

3

1,31

17

7,49

χ= 10,38

p = 0,013

Nie

226

98,69

210

92,51

Farby do włosów

Tak

0

0

39

8,14

χ= 2,45

p = 0,1177

Nie

40

100

440

91,86

Mydła

Tak

9

9,18

13

6,44

χ= 0,73

p = 0,3918

Nie

89

90,82

189

93,56

Pielęgnacja stóp

Tak

0

0

11

8,87

χ= 14,78

p < 0,001

Nie

188

100

113

91,13

Pielęgnacja ust

Tak

5

4,63

16

11,76

χ= 3,90

p = 0,0484

Nie

103

95,37

120

88,24

Pielęgnacja dzieci

Tak

13

2,50

10

4,05

χ2=1.38

p=0.24

Nie

507

97,5

237

95,95

Depilacja

Tak

0

0

4

5,00

χ= 0,95

p = 0,3291

Nie

3

100

76

95,00

Produkty do golenia

Tak

0

0

1

1,72

χ= 0,32

p = 0,5745

Nie

20

100

57

98,28

Po goleniu 

Tak

0

0

0

0

Nie

17

100

77

100

Higiena intymna

Tak

0

0

0

0

Nie

72

100

328

100

 

W drogerii Chamomilla recutita występował najczęściej w produktach do higieny intymnej (14,94% spośród produktów w tej kategorii), produktach do pielęgnacji dziecięcej (14,17%), produktach do golenia (13,79%), produktach po goleniu (12,99%) i odżywkach do włosów (10,57%). W pozostałych kategoriach częstość występowania Chamomilla recutita wynosiła mniej niż 9%. W aptece Chamomilla recutita występował najczęściej w produktach do higieny intymnej (6,94%), produktach do pielęgnacji dzieci (3,85%), szamponach (3,79%) i mydłach (3,06%). W pozostałych kategoriach częstość występowania wynosiła mniej niż 3%. Analiza statystyczna wykazała, że istnieje znacząca różnica w częstości występowania Chamomilla recutita pomiędzy apteką a drogerią w produktach z kategorii odżywki do włosów i produkty do pielęgnacji dzieci. W przypadku pozostałych kategorii nie wykazano istotnej statystycznie różnicy (tabela 5).
 

Tabela 5. Porównanie częstości występowania Chamomilla recutita w składzie
w produktach dostępnych w drogerii i aptece z podziałem na kategorie

...

Kategoria produktu

Chamomilla recutita 
 w składzie

Źródło

Test chi2

Apteka

Drogeria

n

%

%

n

%

 

Szampony

Tak

16

3,79

20

6,17

χ= 2,26

p = 0,1325

Nie

406

96,21

304

93,83

Odżywki do włosów

Tak

5

2,18

24

10,57

χ= 13,47

p = 0,0002

Nie

224

97,82

203

89,43

Farby do włosów

Tak

0

0

3

0,63

χ= 0,34

p = 0,5595

Nie

40

100

476

99,37

Mydła

Tak

3

3,06

7

3,47

χ= 0,03

p = 0,8729

Nie

95

96,94

195

96,53

Pielęgnacja stóp

Tak

3

1,60

2

1,61

χ= 0,2

p = 0,6536

Nie

185

98,40

122

98,39

Pielęgnacja ust

Tak

1

0,93

1

0,74

χ= 0,3

p = 0,5818

Nie

107

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę kwartalnika "Wiadomości dermatologiczne"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy