Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wiadomości dermatologiczne , Otwarty dostęp

27 marca 2019

NR 2 (Marzec 2019)

Zastosowanie kwasu fusydowego w leczeniu wybranych schorzeń dermatologicznych

0 175

Antybiotykoterapia miejscowa jest wartościową alternatywą dla leczenia ogólnego ze względu na ograniczenie ogólnoustrojowych działań niepożądanych i możliwość stosowania antybiotyku wyłącznie w miejscu infekcji. Znany od kilkudziesięciu lat kwas fusydowy jest antybiotykiem wąskospektralnym o silnym działaniu przeciwbakteryjnym, często stosowanym w codziennej praktyce dermatologicznej. Wykazuje dużą skuteczność w leczeniu występujących zakażeń skóry, szczególnie tych o etiologii Staphyococcus aureus. Dane z wielu badań klinicznych dowodzą, że terapia miejscowa kwasem fusydowym, także w połączeniu z miejscowymi glikokortykosteroidami, jest skuteczna, bezpieczna i dobrze tolerowana przez pacjentów. Staphyococcus aureus jest jednym z najczęstszych czynników etiologicznych zakażeń skóry. Chorzy z atopowym zapaleniem skóry istotnie częściej są skolonizowani przez S. aureus. Bakteria produkuje toksyny będące superantygenami zdolnymi do aktywacji i podtrzymania odpowiedzi zapalnej w skórze. Uważa się, że S. aureus ma istotne znaczenie w patofizjologii wyprysku i może być przyczyną niepowodzenia terapii. Zastosowanie kwasu fusydowego z glikokortykosteroidem w leczeniu wyprysku atopowego okazało się skuteczne, co potwierdzają dane z badań klinicznych.

Struktura chemiczna i mechanizm działania kwasu fusydowego

Kwas fusydowy jest antybiotykiem wytwarzanym przez szczep grzyba Fusidium coccineum. Charakteryzuje się silnym działaniem i wąskim spektrum aktywności przeciwbakteryjnej. W dermatologii jest stosowany od kilkudziesięciu lat, przede wszystkim w leczeniu infekcji skóry wywołanych przez Staphylococcus aureus [1–3].
Pod względem chemicznym kwas fusydowy to tetracykliczny terpenoid, którego struktura zbliżona jest do adrenokortykoidów czy soli żółciowych. Pomimo że budową podobny jest do steroidów, kwas fusydowy nie wykazuje ich aktywności [4].
Mechanizm działania antybiotyku polega na hamowaniu syntezy białek w fazie translacji – kwas fusydowy łączy się z czynnikiem translacyjnym EF-G – bakteryjną GTP-azą niezbędną dla translokacji na rybosomie podczas syntezy białka kodowaną przez gen fusA. Jest to stosunkowo unikatowy mechanizm działania, dzięki czemu dla kwasu fusydowego nie wykazano krzyżowej oporności z innymi grupami leków przeciwbakteryjnych [1, 2].
Wyniki badań in vitro sugerują także, że kwas fusydowy jest czynnikiem immunosupresyjnym, który obniża aktywność leukocytów wielojądrzastych, nie naruszając jednocześnie funkcji leukocytów jednojądrzastych. Dowodzą tego badania na myszach, w których wykazano ochronny wpływ fusydanów na komórki błony śluzowej jelita przed działaniem enterotoksyny gronkowcowej i nadmiernym uwalnianiem mediatorów zapalnych [5].

Działanie przeciwbakteryjne kwasu fusydowego

Kwas fusydowy ma wyjątkowe spektrum aktywności przeciwbakteryjnej. Stosowany jest głównie w leczeniu zakażeń o etiologii S. aureus, jednak wykazuje aktywność także wobec innych mikroorganizmów, takich jak: Corynebacteria spp., Neisseria spp., a także niektóre betlenowce [2]. Streptokoki są relatywnie oporne na kwas fusydowy, co powoduje, że terapia może zakończyć się porażką w przypadku stosowania małych dawek kwasu fusydowego [6]. Działanie antybiotyku jest przede wszystkim bakteriostatyczne, jednak w dużych stężeniach może on wywierać także efekt bakteriobójczy [2]. Kwas fusydowy charakteryzuje się dobrym przenikaniem tkankowym – ma zdolność penetracji nawet nieuszkodzonej skóry [3]. 

Działanie kwasu fusydowego na Staphylococcus aureus

Staphylococcus aureus jest powszechnie występującym mikroorganizmem. Może być zarówno komensalem, jak i patogenem, stanowiąc jeden z najczęstszych czynników etiologicznych zakażeń skóry i tkanek miękkich. Szczególne narażenie na infekcję o etiologii S. aureus pojawia się w przypadku przerwania ciągłości skóry lub błony śluzowej [7]. 
Uważa się, że bakteria nie wchodzi w skład prawidłowego skórnego mikrobiomu. Kolonizacja skóry przez S. aureus występuje istotnie częściej u chorych na atopowe zapalenie skóry (AZS) i dotyczy zarówno skóry zdrowej, jak i zajętej procesem chorobowym [8]. Staphylococcus aureus produkuje różne typy toksyn – superantygenów, zdolnych do aktywacji i podtrzymywania odpowiedzi zapalnej [3]. Potencjał S. aureus do rozbudowy genomu i nabywania mechanizmów oporności przeciwko lekom przeciwbakteryjnym stanowią przyczyny aktualnie występującej oporności S. aureus wobec głównych grup antybiotyków, takich jak beta-laktamy, fluorochinolony i makrolidy [7]. Istnieje obawa, że miejscowe stosowanie kwasu fusydowego może być czynnikiem stymulującym selekcję szczepów S. aureus opornych na kwas fusydowy. Częstość oporności różni się jednak znacząco w zależności od populacji pacjentów oraz regionu geograficznego [1]. 
Mutacja w genie fusA, który koduje białka czynnika elongacyjnego EF-G, należy do najlepiej poznanych mechanizmów oporności S. aureus wobec kwasu fusydowego. Dotychczas opisano kilkadziesiąt mutacji w obrębie tego genu. Przyczyną oporności może być także horyzontalne nabycie genu fusB, który koduje białka chroniące bakteryjny układ translacyjny przed działaniem kwasu fusydowego na skutek blokowania wiązania kwasu fusydowego do EF-G [9]. 

Kwas fusydowy w miejscowym leczeniu infekcji skóry

Głównym wskazaniem do stosowania miejscowego kwasu fusydowego jest leczenie infekcji skóry, przede wszystkim – choć nie tylko – spowodowanych przez S. aureus. Wśród nich należy wymienić: liszajec zakaźny, zapalenie mieszków włosowych, łupież rumieniowy, czyraczność oraz zakażenia ran pourazowych [2]. W dużych badaniach wykazano dobrą, porównywalną z mupirocyną, skuteczność kwasu fusydowego w leczeniu tych schorzeń, choć lepszą w porównaniu z mupirocyną efektywność farmakoekonomiczną kwasu fusydowego [6]. Terapia miejscowa z zastosowaniem kwasu fusydowego wpisuje się także w koncepcję ograniczania powstawania opornych szczepów bakterii poprzez stosowanie antybiotyków o wąskim spektrum działania [3]. 
Leczenie miejscowe infekcji skórnych wykazuje istotne korzyści w porównaniu z leczeniem ogólnym. Przede wszystkim ogranicza ogólnoustrojowe działania niepożądane, daje możliwość aplikacji wyłącznie w miejscu dotkniętym procesem chorobowym, a także zapewnia większe stężenie leku w skórze, co prowadzi do efektu bakteriobójczego [3]. 
Infekcje bakteryjne są częstymi chorobami skóry. Zarówno właściwości patogenu, odporność komórkowa, humoralna, jak i współwystępujące choroby ogólnoustrojowe mają zasadnicze znaczenie w rozwoju zakażenia, które może przebiegać w postaci pierwotnej, jak w przypadku liszajca zakaźnego czy zapalenia mieszków włosowych, a także w postaci wtórnej, związanej z nadkażeniem bakteryjnym wykwitów powstających w przebiegu innych dermatoz, szczególnie AZS [3, 10]. 
Skuteczność preparatów skojarzonych kwasu fusydowego i miejscowych glikokortykosteroidów w leczeniu nadkażonych dermatoz porównywano w kontrolowanych badaniach klinicznych z randomizacją. Kwas fusydowy z betametazonem okazał się równie skuteczny w ich leczeniu, co połączenie neomycyny z betametazonem, a lepszy pod względem bakteriologicznym od betametazonu, gentamycyny z betametazonem, kliochinolu z betametazonem, a także monoterapii 2-procentowym kwasem fusydowym [6].
Liszajec zakaźny jest zakażeniem skóry wywoływanym przez mieszaną florę bakteryjną – gronkowce i paciorkowce. W obrazie klinicznym dominują powierzchowne, ropne pęcherze o wiotkiej pokrywie i miodowe strupy zlokalizowane najczęściej na skórze twarzy [10]. 
W badaniu Koning i wsp., w którym wzięło udział 184 dzieci z rozpoznaniem liszajca zakaźnego, wykazano dobrą skuteczność terapii miejscowej kwasem fusydowym. Staphylococcus aureus zidentyfikowano w 96% dodatnich hodowli. Żaden ze szczepów nie wykazywał oporności wobec kwasu fusydowego [11]. 
Ostra infekcja wału paznokciowego w większości przypadków spowodowana jest infekcją mieszaną florą bakteryjną. Charakteryzuje się zaczerwienieniem, obrzękiem oraz bolesnością i często ograniczona jest do jednego palca. W odróżnieniu od kandydozy wałów paznokciowych cechuje ją znacznie ostrzejszy przebieg [12, 10]. 
Jednym z leków miejscowych stosowanych w leczeniu ostrej infekcji wału paznokciowego jest kwas fusydowy. W badaniu klinicznym wykazano, że zmniejszenie nasilenia stanu zapalnego było szybsze w przypadku terapii skojarzonej kwasem fusydowym z betametazonem w porównaniu z monoterapią gentamycyną. Nie zaobserwowano miejscowych ani ogólnoustrojowych działań niepożądanych, co prowadzi do wniosku, że preparat skojarzony betametazonu i kwasu fusydowego jest skuteczną i bezpieczną opcją terapeutyczną w niepowikłanej ostrej zanokcicy [13]. Inni autorzy sugerują empiryczną terapię skojarzoną ostrej zanokcicy z zastosowaniem kwasu fusydowego oraz fluorochinolonu [12]. 
Łupież rumieniowy jest infekcją wywoływaną przez bakterię Corynebacterium minutissimum. W przebiegu choroby w okolicy pachwin powstają dobrze odgraniczone ogniska rumieniowe z otrębiastym, powierzchownym złuszczaniem. Objawom skórnym nie towarzyszą dolegliwości subiektywne [10]. Kwas fusydowy okazał się skuteczny także w leczeniu łupieżu rumieniowego. W badaniu z 2013 r. obejmującym 151 chorych na łupież rumieniowy porównano skuteczność terapii erytromycyną, klarytromycyną oraz preparatem miejscowym kwasu fusydowego, dla którego wykazano najlepszy efekt terapeutyczny [14]. 

Zastosowanie kwasu fusydowego w atopowym zapaleniu skóry

Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłą, nawrotową, zapalną chorobą skóry o podłożu genetycznym, która często współwystępuje z innymi chorobami atopowymi, takimi jak: alergia pokarmowa, alergiczny nieżyt nosa czy astma oskrzelowa. Charakteryzuje się występowaniem zmian wypryskowatych z silnym świądem, typowo na skórze okolic zgięć łokciowych, kolanowych oraz w obrębie twarzy i szyi [10]. Zmiany skórne powstają w wyniku złożonych interakcji pomiędzy komórkami układu immunologicznego. 
Z uwagi na zaburzenie struktury i funkcji bariery skórnej u chorych na AZS są oni szczególnie predysponowani do nawrotowych zakażeń skóry. Alergeny, autoantygeny oraz superantygeny pochodzące od S. aureus mają istotny wpływ na komórki T, które są rekrutowane do atopowej skóry [15, 8].
Uważa się, że S. aureus ma istotne znaczenie w patofizjologii wyprysku. Chorzy z AZS są częściej skolonizowani przez S. aureus niż osoby zdrowe, a gęstość kolonizacji jest istotnie większa w obr...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Załóż konto lub zaloguj się.
Czekają na Ciebie bezpłatne artykuły pokazowe z wybranych numerów czasopisma.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy