Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wiadomości dermatologiczne

26 września 2019

NR 4 (Wrzesień 2019)

Odmienności dermatoz u młodzieży w wieku dojrzewania

0 62

Przebieg chorób skóry u młodzieży w wieku dojrzewania charakteryzuje się zarówno pewnymi podobieństwami, jak i różnicami w porównaniu do populacji pediatrycznej oraz osób dorosłych. Dotyczy to m.in. nasilenia objawów, lokalizacji i morfologii zmian oraz podejścia terapeutycznego. Ze względu na procesy hormonalne zachodzące w organizmie, typowe dla nastolatków dermatozy to trądzik zwyczajny, łojotokowe zapalenie skóry oraz nadmierna potliwość. Obraz kliniczny trądziku zwyczajnego różni się od postaci tej choroby występującej u dorosłych. Także łuszczyca cechuje się odmiennościami, przede wszystkim łagodniejszym nasileniem objawów oraz większym wpływem czynników środowiskowych. Atopowe zapalenie skóry coraz częściej dotyczy nastolatków, co powoduje konieczność przeprowadzenia większej liczby badań dotyczących tej grupy wiekowej. Należy pamiętać, że obraz własnego ciała odgrywa dużą rolę w życiu młodzieży, a ze względu na niedojrzałość emocjonalną pacjenci ci są bardziej podatni na stres. Niezwykle ważne w terapii przewlekłych i nawrotowych dermatoz jest zapewnienie pomocy psychologicznej, a także zwrócenie szczególnej uwagi na przestrzeganie zaleceń terapeutycznych.

Okres dojrzewania to czas zmian w organizmie człowieka – zarówno w sferze biologicznej, psychicznej, psychoseksualnej, jak i społecznej. Wiele zachodzących procesów przebiega inaczej niż u dzieci lub u osób dorosłych. Niektóre choroby skóry charakteryzują się pewnymi różnicami w prezentacji klinicznej, nasileniu zmian, a także schematach leczenia. W artykule przedstawione zostaną wybrane dermatozy występujące u młodzieży ze szczególnym zwróceniem uwagi na charakterystyczne jednostki chorobowe dla tego okresu lub na ich odmienności w porównaniu do pozostałych grup wiekowych.
Problemy skórne młodzieży są głównie związane ze zmianami hormonalnymi zachodzącymi w organizmie, przede wszystkim ze zmianami stężenia androgenów w surowicy krwi, które wpływają m.in. na gruczoły łojowe, potowe oraz na włosy. W efekcie charakterystycznymi dolegliwościami dla tej grypy wiekowej są: trądzik zwyczajny, łojotokowe zapalenie skóry oraz nadmierna potliwość [1, 2].

Trądzik zwyczajny

Trądzik zwyczajny to najczęstsza choroba skóry, kojarzona przede wszystkim z okresem dojrzewania. Uważa się, że dotyczy ok. 80% osób wieku 11–30 lat, a biorąc pod uwagę także przypadki o niewielkim nasileniu, dotyka nawet 100% ludzi w tym wieku [3]. Szczyt występowania przypada na 14–17 lat u dziewcząt oraz 16–19 lat u chłopców, a więc obejmuje okres dojrzewania [4]. W tym czasie dochodzi do wzrostu wydzielania androgenów, które pobudzając gruczoły łojowe, nasilają łojotok. U młodzieży zwiększa się także stężenie insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1), który również wiąże się z łojotokiem. Nadprodukcja łoju jest jednym z mechanizmów powstawania trądziku. Kolejny to hiperkeratoza ujść mieszków włosowych prowadząca do zablokowania gruczołów łojowych, w których namnażają się bakterie Propionibacterium acnes. Bakterie z tej rodziny przyczyniają się do rozwoju reakcji zapalnej, kluczowej dla etiopatogenezy trądziku. W konsekwencji dochodzi do rozwoju zaskórników, grudek, krost i guzków w okolicach łojotokowych, czyli głównie na tzw. strefie T na twarzy, na klatce piersiowej oraz okolicy międzyłopatkowej [5, 6].
Mimo że trądzik uważany jest za chorobę okresu młodzieńczego, jego występowanie wśród osób dorosłych wzrasta. W odróżnieniu od pacjentów w okresie dojrzewania, u których trądzik w równym stopniu dotyczy obu płci, wśród osób dorosłych chorują na niego przede wszystkim kobiety. Częstość występowania trądziku u kobiet po 25. roku życia to ok. 41–54% [7, 8]. W populacji osób dorosłych wyróżnia się dwa typy trądziku: trądzik przetrwały oraz trądzik o późnym początku. Częstszą formą jest trądzik przetrwały. Oba typy dotyczą głównie kobiet i charakteryzują się najczęściej łagodnym lub umiarkowanym nasileniem objawów. Z kolei wśród nastolatków chłopcy częściej niż dziewczęta rozwijają ciężką postać trądziku. W literaturze opisywane są dwie postaci kliniczne trądziku osób dorosłych, pierwsza – najczęstsza, charakteryzuje się zmianami zapalnymi. Są to guzki oraz krosty zlokalizowane w 1/3 dolnej części twarzy w okolicy żuchwy i szyi z pojedynczymi i rzadko występującymi zaskórnikami. Druga to forma zaskórnikowa, przejawiająca się łojotokiem i zmianami niezapalnymi – dużymi zamkniętymi i otwartymi zaskórnikami z małymi cystami oraz niewielką liczbą zmian zapalnych. Lokalizuje się głównie na 1/3 górnej obszaru twarzy. W porównaniu do trądziku dotyczącego nastolatków trądzik osób dorosłych charakteryzuje się większą liczbą zmian zapalnych, a mniejszą liczbą zaskórników. U dorosłych częściej niż u młodzieży dochodzi do powstawania blizn i zmian pigmentacji [8, 9]. 
Lokalizacja trądziku osób dorosłych także jest inna niż w postaci młodzieńczej. Dotyczy głównie twarzy, zajmując okolicę brody, żuchwy, obszar wokół ust oraz poniżej linii żuchwy, na szyi oraz niekiedy na klatce piersiowej [7, 8]. Patogeneza trądziku dorosłych w porównaniu do typowego dotyczącego pacjentów w okresie dojrzewania jest złożona i nie do końca poznana. Prawdopodobnie biorą w niej udział czynniki hormonalne, genetyczne, a także czynniki zewnętrzne, takie jak stres, palenie tytoniu, a także stosowane kosmetyki. Zwraca się uwagę na dużą rolę stresu oraz palenia tytoniu [7]. Wykazano korelację zaskórnikowej postaci trądziku dorosłych z paleniem papierosów. Ważne jest, by edukować nastolatków o szkodliwości palenia, a także jego wpływie na stan skóry, ponieważ nierzadko motywacje estetyczne odgrywają znaczącą rolę w podejmowaniu decyzji przez młodzież [9]. 
Porównując trądzik nastolatków z trądzikiem osób dorosłych, warto wspomnieć, że trądzik okresu dojrzewania różni się nie tylko wiekiem występowania, ale także różnorodnością nasilenia objawów. U młodzieży mogą one być zarówno łagodne, jak i ciężkie w formie guzkowo-torbielowatych postaci, z lokalizacją głównie na twarzy w okolicy policzków oraz na tułowiu. Najczęstsze wykwity – w przeciwieństwie do trądziku osób dorosłych – to zaskórniki, ale mogą też wystąpić torbiele, które z kolei bardzo rzadko pojawiają się u dorosłych. Bliznowacenie zależy od stopnia nasilenia objawów w przeciwieństwie do pacjentów dorosłych, u których –
mimo że trądzik ma zazwyczaj nasilenie łagodne lub umiarkowane – skłonność do powstawania blizn jest częstsza. Trądzik dotyczący nastolatków najczęściej dobrze reaguje na leczenie, a trądzik przetrwały i o późnym początku często nawraca i jest oporny na terapię [10]. Z uwagi na różnice w przyczynach powstawania oraz w obrazie klinicznym choroby należy rozważyć odrębne podejście terapeutyczne do trądziku osób dorosłych oraz typowej postaci trądziku młodzieńczego. Należy pamiętać, że u młodych dziewcząt podczas terapii doustną izotretynoiną leczenie może być problematyczne ze względu na konieczność stosowania antykoncepcji hormonalnej. Trzeba mieć także na uwadze, że doustne tetracykliny u dzieci można zastosować dopiero po 12. roku życia.

Łojotokowe zapalenie skóry 

Łojotokowe zapalenie skóry dotyczy obszarów o największym zagęszczeniu gruczołów łojowych, obejmując głównie owłosioną skórę głowy, twarz, klatkę piersiową oraz plecy. Występuje przede wszystkim u osób młodych, zwłaszcza mężczyzn w okresie dojrzewania. W patogenezie, podobnie jak w trądziku zwyczajnym, dużą rolę odgrywają androgeny pobudzające gruczoły do produkcji łoju. Główne mechanizmy prowadzące do rozwoju choroby to właśnie wzmożona praca gruczołów łojowych, kolonizacja skóry przez Malassezia spp., czynniki immunologiczne oraz egzogenne, a stres, nieodpowiednia dieta i okres zimowy mogą zaostrzać jej przebieg. Nadmierna produkcja łoju skutkuje podrażnieniem skóry, dochodzi do jej złuszczania. Grzyby drożdżopodobne z rodzaju Malassezia rozkładają lipidy łoju do wolnych kwasów tłuszczowych i triglicerydów, a pozostałe zmodyfikowane nienasycone krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe penetrują w głąb skóry, wywołując jej stan zapalny [11]. W badaniu ankietowym łojotok owłosionej skóry głowy w okresie dojrzewania był najczęściej zgłaszanym problemem [2]. Zmiany mogą obejmować całą powierzchnię głowy, prowadząc niekiedy do przerzedzenia włosów lub charakteryzują się tylko drobnym złuszczaniem. Towarzyszący świąd może znacząco wpływać na pogorszenie jakości życia pacjentów. Przebieg choroby jest przewlekły i nawrotowy, konieczna jest odpowiednia profilaktyka i powtarzalne leczenie, przede wszystkim miejscowe. Preparaty przeznaczone do owłosionej skóry głowy to szampony, płyny, żele i kremy o działaniu przeciwgrzybiczym, cytostatycznym, keratolitycznym, kortykosteroidy oraz inhibitory kalcyneuryny. Zalecany przez Polskie Towarzystwo Dermatologiczne jest szampon zawierający cyklopiroksolaminę. Po osiągnięciu remisji cyklopiroksolamina lub ketokonazol powinny być jeszcze stosowane przez kilka miesięcy raz w tygodniu w postaci szamponu. W łagodnym nasileniu objawów zastosowanie znajdują także szampony z selenem, cynkiem lub dziegciami [1, 12].

Nadmierna potliwość pierwotna

Androgeny wpływają również na gruczoły potowe, dlatego wzmożona potliwość to częsta dolegliwość wśród nastolatków. W okresie dojrzewania wpływ na nadmierną potliwość mogą mieć nie tylko zmiany hormonalne, ale także przyczyny emocjonalne. Choroba ta może istotnie zaburzać funkcjonowanie oraz niekorzystnie wpływać na jakoś życia. Gruczoły potowe dzielą się na ekrynowe, apokrynowe i apoekrynowe. To przede wszystkim gruczoły ekrynowe odpowiadają za rozwój tej jednostki chorobowej, a ponieważ znajdują się one w największym zagęszczeniu na dłoniach, stopach oraz w okolicach pachowych, dolegliwość ta najczęściej występuje w tych miejscach. Gruczoły ekrynowe są stymulowane przez wzrost temperatury lub stres emocjonalny, a ich wydzielina nie ma zapachu. Z kolei wydzielina gruczołów apokrynowych pod wpływem rozkładu przez bakterie charakteryzuje się nieprzyjemną wonią [1, 13]. Leczenie nie jest proste i nie zawsze przynosi oczekiwane rezultaty, a dodatkowym ograniczeniem jest fakt, że większość badań przeprowadzano w populacji osób dorosłych. Stosuje się antyperspiranty, toksynę botulinową, jontoforezę, a także metody chirurgiczne, np. sympatektomię piersiową. Leki ogólnoustrojowe, takie jak klonidyna, cholinolityki, blokery kanału wapniowego, benzodiazepiny, mogą zmniejszać wydzielanie potu, jednak dopiero podczas stosowania dużych dawek. Ze względu na ryzyko wystąpienia działań niepożądanych związanych ze wzrostem dawki są one rzadko zalecane pacjentom w okresie dojrzewania [1, 13]. 

Łuszczyca 

Łuszczyca to przewlekła, zapalna choroba skóry, która dotyczy ok. 2–3% populacji [14]. Może wystąpić w każdym wieku, a szczyt zachorowań przypada na wiek dorosły oraz na okres dojrzewania. U około 1/3 pacjentów z łuszczycą pierwsze objawy manifestują się przed 20. rokiem życia [15, 16]. Częstość występowania łuszczycy w populacji pediatrycznej wynosi 0,5–2% i wykazuje liniowy wzrost od 1. roku życia do wieku 18 lat, osiągając najwyższe wartości u pacjentów w okresie dojrzewania. Łuszczyca młodzieńcza wykazuje zarówno cechy wspólne, jak i odmienne z obrazem klinicznym tej choroby u dorosłych. Podobnie jak u pełnoletnich, dojrzałych pacjentów najczęściej występującym u nastolatków typem jest łuszczyca plackowata [17, 18]. Jednak u dzieci i młodzieży choroba ta ma zwykle łagodniejszy przebieg, a zmiany łuszczycowe zazwyczaj są mniejsze, cieńsze i charakteryzują się drobniejszymi łuskami. Najczęściej zajmowana okolica to owłosiona skóra głowy, twarz, a w następnej kolejności wyprostne powierzchnie kolan, łokci i tułów [18, 19]. Częściej niż u dorosłych dochodzi do spontanicznego ustąpienia objawów [17, 19]. Niektóre badania wskazują, że łuszczyca dotycząca skóry owłosionej głowy jest u dzieci i nastolatków pierwszą zajmowaną okolicą [15, 16].
Kolejną cechą odróżniającą jest częstsza niż u dorosłych lokalizacja zmian łuszczycowych na twarzy i w okolicach zgięciowych [16, 19, 20]. Druga pod względem liczby zachorowań postać łuszczycy u dzieci i młodzieży to łuszczyca drobnogrudkowa. Cechuje się drobnymi zmianami łuszczycowymi głównie na tułowiu, brzuchu i na plecach, a charakterystyczne dla jej przebiegu jest wystąpienie objawów po przebyciu infekcji, najczęściej wywołanej paciorkowcem beta-hemolizującym grupy A. Łuszczyca drobnogrudkowa to choroba kojarzona z okresem młodzieńczym, ma ona korzystne rokowanie i w większości przypadków ustępuje całkowicie [15, 18].
U młodych pacjentów rzadko występuje łuszczyca krostkowa, dotyczy tylko ok. 1–5,4% dzieci z łuszczycą. Rzadziej spotyka się także łuszczycowe zapalnie stawów (ŁZS) oraz erytrodermię. Łuszczycowe zapalnie stawów rozwija się u ok. 1–10% dzieci i młodzieży chorujących na łuszczycę. Jest więc dużo rzadszą jednostką chorobową niż u dorosłych, wśród których ok. 30% pacjentów z łuszczycą cierpi także na ŁZS [16]. Wewnętrzne i zewnętrzne czynniki środowiskowe mają większy wpływ na rozwój i zaostrzenia choroby niż u dorosłych. Są to m.in. infekcje górnych dróg oddechowych, stres, urazy skóry, a także leki np. lit, beta-adrenolityki [16]. Stres częściej niż u dorosłych prowokuje wystąpienie nowych zmian łuszczycowych, być może z powodu niedojrzałości emocjonalnej młodzieży w okresie dojrzewania. U dzieci i nastolatków, podobnie jak u dorosłych, wykazano związek występowania łuszczycy z chorobami współistniejącymi, takimi jak m.in. hiperlipidemia, otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca oraz choroba Crohna [18]. W greckim badaniu zaobserwowano korelację z częstszym występowaniem chorób autoimmunologicznych u pacjentów pediatrycznych z łuszczycą, ale by to potwierdzić, niezbędne jest jednak przeprowadzenie kolejnych analiz [15]. U dzieci i młodzieży chorujących na łuszczycę istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia depresji, lęku, a także choroby afektywnej dwubiegunowej. Łuszczyca nie tylko u dorosłych, ale także w tej grupie wiekowej może mieć znaczący wpływ na jakość życia, poczucie własnej wartości, pewności siebie oraz relacje z rówieśnikami [16]. Choroba ta powoduje obniżenie jakości życia zarówno pacjentów, jak i ich rodzin. Nawet postać o niewielkim nasileniu objawów może wpływać na pogorszenie życia codziennego dzieci i młodzieży. W badaniu populacji pediatrycznej, obejmującym także pacjentów w okresie dojrzewania, wykazano, że wystąpienie choroby może powodować obniż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę kwartalnika "Wiadomości dermatologiczne"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy