Balsam do skóry atopowej - jakie składniki wspierają barierę hydrolipidową

Czym jest bariera hydrolipidowa i dlaczego w AZS ulega osłabieniu?

Bariera hydrolipidowa to zewnętrzna warstwa ochronna skóry, która zatrzymuje wodę w naskórku i ogranicza wnikanie alergenów, drobnoustrojów i substancji drażniących. Tworzą ją dwie części. Na samej powierzchni leży płaszcz hydrolipidowy, czyli mieszanina łoju, potu i składników naturalnego czynnika nawilżającego (NMF). Pod nim jest warstwa rogowa naskórka: spłaszczone komórki (korneocyty) spojone lipidami, które działają jak cement międzykomórkowy.

Ten cement ma ściśle określony skład. Ceramidy stanowią około połowy lipidów warstwy rogowej, cholesterol około 25%, a wolne kwasy tłuszczowe 10-15%. W skórze z AZS ceramidów jest mniej, zmieniają się ich rodzaje i proporcje między lipidami, więc warstwy lipidowe układają się mniej szczelnie. U części osób z AZS dochodzi do tego mutacja genu filagryny, białka potrzebnego do budowy warstwy rogowej i do wytwarzania NMF. Efekt widać i czuć: skóra szybciej traci wodę (rośnie TEWL, czyli przeznaskórkowa utrata wody), robi się sucha, szorstka i ściągnięta, piecze i swędzi, a alergeny łatwiej przez nią przenikają.

Na osłabioną barierę działają też codzienne nawyki. Lipidy naskórka dodatkowo tracą:

• gorąca woda - rozpuszcza i wypłukuje lipidy z powierzchni skóry,

• częste mycie mydłem - zwłaszcza zasadowym, które wysusza skórę,

• mocno perfumowane kosmetyki - substancje zapachowe mogą nasilać reakcje skórne,

• intensywne kuracje z kwasami - u dorosłych mogą dodatkowo osłabiać barierę,

• wiele nowych kosmetyków naraz - trudno wtedy ocenić, który podrażnia skórę.

Skoro w skórze atopowej brakuje lipidów i wody, balsam ma sens wtedy, gdy uzupełnia oba te braki, i od tego zależy, które składniki realnie wspierają barierę naskórkową.

Jakie składniki w balsamach realnie wspierają barierę naskórkową?

Barierę naskórkową wspierają trzy grupy składników: lipidy, które uzupełniają cement międzykomórkowy, humektanty, które wiążą wodę w naskórku, oraz składniki okluzyjne, które ograniczają jej odparowanie. Żadna z tych grup nie wystarcza sama. Dobry balsam do skóry atopowej łączy je tak, żeby skóra dostała jednocześnie wodę, lipidy i ochronę przed ich utratą.

Masła i oleje roślinne jako źródło kwasów tłuszczowych

Masła i oleje roślinne dostarczają skórze kwasów tłuszczowych, fitosteroli i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, a jednocześnie tworzą na jej powierzchni warstwę, która ogranicza utratę wody. Nienasycone kwasy tłuszczowe, zwłaszcza linolowy, skóra wykorzystuje do budowy ceramidów. Wazelina i parafina także tworzą okluzyjną warstwę ochronną i robią to skutecznie, ale kwasów tłuszczowych nie zawierają, więc ich skórze nie dostarczą.

Nierafinowane masło mango, pozyskiwane z pestek owocu, zawiera głównie kwas stearynowy i oleinowy oraz mniejsze ilości kwasu linolowego. Masło shea ma podobny charakter: jest bogate w kwas stearynowy i oleinowy i stałe w temperaturze pokojowej. Dzięki temu oba masła zmiękczają naskórek i dobrze sprawdzają się w balsamach do skóry suchej, która potrzebuje bogatszej konsystencji. Same masła wody jednak nie dostarczają, dlatego w składzie potrzebne są też humektanty.

Humektanty i naturalny czynnik nawilżający (NMF)

Humektanty wiążą wodę w warstwie rogowej naskórka i działają podobnie do naturalnego czynnika nawilżającego. NMF to grupa rozpuszczalnych w wodzie związków, m.in. aminokwasów, mocznika, mleczanów i kwasu piroglutaminowego, które naturalnie zatrzymują wilgoć w zdrowym naskórku. Przy AZS, zwłaszcza przy mutacji filagryny, NMF jest mniej, więc humektanty z kosmetyku częściowo zastępują ten brak.

Najczęściej spotkasz glicerynę, kwas hialuronowy, mleczan sodu i mocznik. Mocznik w niskim stężeniu nawilża, a w wyższym działa też złuszczająco i na podrażnionej skórze może szczypać. Humektanty i lipidy działają w parze: pierwsze wiążą wodę, drugie nie pozwalają jej szybko odparować.

Substancje łagodzące i równowaga mikrobiomu skóry

Substancje łagodzące zmniejszają uczucie pieczenia i podrażnienia, a skład dobrany do skóry atopowej nie zaburza dodatkowo jej mikrobiomu. Na skórze z AZS łatwiej namnaża się gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), który nasila stan zapalny i świąd. Im szczelniejsza bariera, tym trudniej mu się utrzymać, więc wszystko, co wzmacnia barierę, pośrednio wspiera też równowagę mikrobiomu skóry. Kosmetyki z prebiotykami i postbiotykami są w tym obszarze ciekawym kierunkiem, ale badań na skórze atopowej wciąż jest niewiele.

Lepiej udokumentowany jest pantenol (prowitamina B5). W skórze zamienia się w kwas pantotenowy, wspiera regenerację naskórka i poprawia jego nawilżenie. Sama lista ciekawych składników nie przesądza jednak o tym, czy balsam sprawdzi się na skórze atopowej.

Jak wybrać bezpieczny i skuteczny balsam do skóry atopowej?

Wybierz balsam bez substancji zapachowych, z lipidami i humektantami w składzie, z określonym wiekiem stosowania i najlepiej z opinią niezależnej instytucji. Skład INCI sprawdzaj od początku listy, bo składniki podaje się w kolejności od tego, którego jest najwięcej. Jeśli na pierwszych miejscach są masła i oleje roślinne, to na nich opiera się formuła. Konsystencję dopasuj do skóry: bardzo sucha skóra zwykle potrzebuje bogatszego balsamu, a lżejszy łatwiej rozsmarować w ciągu dnia.

• Brak substancji zapachowych - zapachy, także naturalne olejki eteryczne, należą do częstych przyczyn alergii kontaktowej.

• Lipidy na początku składu - masła i oleje roślinne albo lipidy fizjologiczne uzupełniają to, czego brakuje barierze.

• Humektanty - gliceryna, mocznik w niskim stężeniu czy kwas hialuronowy wiążą wodę w naskórku.

• Wiek - informacja, od kiedy balsam można stosować u dziecka.

• Niezależna opinia - np. Pozytywna Opinia Instytutu Matki i Dziecka.

Takie podejście stoi za balsamem do skóry atopowej Mangomica, czyli Emolientem dla dzieci regenerująco-kojącym. To hipoalergiczny balsam do stosowania od 1. miesiąca życia, oparty na nierafinowanym maśle mango oraz masłach i olejach roślinnych, bez substancji zapachowych.

„Tworząc nasz balsam, nie chciałam kolejnego produktu, który po prostu pozostawia na skórze tłustą warstwę. Zależało mi na formule, która łączy różne mechanizmy pielęgnacji - pomaga ograniczać utratę wody, dostarcza skórze składników lipidowych i wspiera jej naturalną barierę ochronną. Dlatego tak dużą uwagę poświęciliśmy doborowi surowców, między innymi nierafinowanego masła mango. Każdy składnik musiał mieć swoje uzasadnienie w recepturze. Dla mnie dobry emolient to nie ten, który ma najdłuższą listę modnych składników, ale taki, którego cała formuła została naprawdę przemyślana.”

Karolina Zwierzchowska-Charążka, założycielka Mangomica, mama, której osobiste doświadczenia z problemami skórnymi dziecka zainspirowały powstanie Mangomica

Balsam ma Pozytywną Opinię Instytutu Matki i Dziecka z oceną 5.0 i jest jedynym emolientem z taką oceną. Nad opinią pracowało 10 specjalistów Instytutu. Proces obejmował m.in. ocenę receptury i dokumentacji, ekspercką ocenę sensoryczną oraz badanie aplikacyjne z udziałem rodziców i dzieci. W opinii wskazano m.in., że balsam spełnia wszystkie kryteria dobrego emolientu, a jego atutem jest bardzo dobry skład oparty na naturalnych składnikach.

Nawet najlepiej skomponowany balsam wspiera barierę tylko wtedy, gdy trafia na skórę regularnie i we właściwym momencie.

Prawidłowe stosowanie emolientu w codziennej pielęgnacji

Emolient nakładaj zaraz po kąpieli, najlepiej w ciągu około 3 minut, na lekko wilgotną skórę, i powtarzaj to co najmniej dwa razy dziennie. Wilgotna skóra ma w warstwie rogowej więcej wody, a balsam nałożony od razu ogranicza jej odparowanie. Kąp krótko, 5-10 minut, w letniej wodzie, i osuszaj skórę ręcznikiem, przykładając go zamiast pocierać.

Nie oszczędzaj balsamu: warstwa ma być wyraźna, a nie symboliczna. Rozprowadzaj go delikatnie, zgodnie z kierunkiem wzrostu włosów, co zmniejsza ryzyko podrażnienia mieszków włosowych. Smaruj także wtedy, gdy skóra wygląda dobrze. Odbudowa bariery hydrolipidowej wymaga konsekwencji, a efekt regularnego nawilżania widać po tygodniach, nie po jednym wieczorze.

Bibliografia

• Nowicki R.J., Trzeciak M., Kaczmarski M. et al., Atopic dermatitis. Interdisciplinary diagnostic and therapeutic recommendations of the Polish Dermatological Society, Polish Society of Allergology, Polish Pediatric Society and Polish Society of Family Medicine. Part I. Prophylaxis, topical treatment and diagnostic procedures, „Postępy Dermatologii i Alergologii”, 2020, 37(1), s. 1-10.

• Wollenberg A., Barbarot S., Bieber T. et al., Consensus-based European guidelines for treatment of atopic eczema (atopic dermatitis) in adults and children: part I, „Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology”, 2018, 32(5), s. 657-682.

• Eichenfield L.F., Tom W.L., Berger T.G. et al., Guidelines of care for the management of atopic dermatitis: section 2. Management and treatment of atopic dermatitis with topical therapies, „Journal of the American Academy of Dermatology”, 2014, 71(1), s. 116-132.

• van Smeden J., Bouwstra J.A., Stratum corneum lipids: their role for the skin barrier function in healthy subjects and atopic dermatitis patients, „Current Problems in Dermatology”, 2016, 49, s. 8-26.

• Weidinger S., Novak N., Atopic dermatitis, „The Lancet”, 2016, 387(10023), s. 1109-1122.

• Proksch E., de Bony R., Trapp S., Boudon S., Topical use of dexpanthenol: a 70th anniversary article, „Journal of Dermatological Treatment”, 2017, 28(8), s. 766-773.

• Jahurul M.H.A., Zaidul I.S.M., Ghafoor K. et al., Mango (Mangifera indica L.) by-products and their valuable components: A review, „Food Chemistry”, 2015, 183, s. 173-180.

• Instytut Matki i Dziecka, Pozytywna Opinia: Mangomica hipoalergiczny balsam dla dzieci, epozytywnaopinia.pl.