Jak wygląda świerzb i dlaczego swędzi głównie nocą?
Chorobę wywołuje roztocz Sarcoptes scabiei var. hominis. Zapłodniona samica wgryza się w naskórek i drąży w nim tunel, w którym składa jaja i zostawia odchody. Objawy nie są skutkiem samego drążenia, lecz reakcji nadwrażliwości na białka pasożyta, jego jaja i wydaliny¹. Dlatego przy pierwszym zakażeniu świąd pojawia się dopiero po dwóch do sześciu tygodniach, a przy ponownym już po jednym do czterech dni, bo układ odpornościowy pamięta antygen².
POLECAMY
Świąd jest uporczywy i nasila się wieczorem oraz w nocy, po rozgrzaniu w pościeli¹. Na skórze widać rozsiane grudki, przeczosy po drapaniu i, jeśli dobrze się przyjrzeć, nory. Charakterystyczna jest też sytuacja epidemiologiczna: podobne dolegliwości u partnera lub innych domowników. U typowego chorego na skórze żyje zaledwie kilkanaście roztoczy, co tłumaczy, dlaczego pasożyta tak trudno znaleźć². W Holandii liczba zgłoszonych zachorowań w latach 2011-2021 wyraźnie wzrosła, najbardziej wśród młodych dorosłych³, a WHO szacuje, że w skali świata świerzb dotyka w każdej chwili około 200 milionów ludzi⁴.
Gdzie szukać nor świerzbowca?
Nora to cienka, lekko wyniosła, szarawa lub cielista linia o długości kilku milimetrów, często z drobnym pęcherzykiem na końcu, w którym siedzi samica¹. U dorosłych są to przestrzenie między palcami rąk, powierzchnie zginaczy nadgarstków, łokcie, przednie fałdy pachowe, okolica pępka i pasa, pośladki, u kobiet otoczki sutkowe, u mężczyzn skóra prącia i moszny, gdzie grudki bywają szczególnie nasilone¹². Twarz i owłosiona skóra głowy u dorosłych są zwykle wolne. Inaczej u niemowląt i małych dzieci: u nich zmiany obejmują także dłonie, stopy, twarz i głowę, często mają postać pęcherzyków².
Jak lekarz rozpoznaje świerzb?
Podstawą jest obraz kliniczny i wywiad. Warto jednak upewnić się, że to rzeczywiście świerzb, ponieważ w przypadku potwierdzenia zakażenia leczeniem trzeba objąć wszystkich domowników. Międzynarodowe kryteria IACS z 2020 roku dzielą pewność diagnozy na trzy poziomy: świerzb potwierdzony, kliniczny i podejrzewany⁵. Potwierdzenie daje uwidocznienie roztocza, jaj lub odchodów. W gabinecie służy do tego dermatoskop: na końcu nory widać drobny ciemny trójkąt, przednią część ciała samicy, opisywany jako objaw „lotni” lub „skrzydła delty”⁵. Ujemny wynik nie wyklucza choroby, bo pasożytów jest mało, dlatego przy typowych objawach i kontakcie z chorym lekarz może rozpoznać świerzb bez oglądania roztocza².
Czym leczyć: permetryna, benzoesan benzylu, iwermektyna?
Europejskie wytyczne z 2017 roku jako postępowanie pierwszego wyboru wskazują krem z permetryną 5 procent². Nakłada się go na całą skórę od szyi w dół, zostawia na 8 do 12 godzin, zwykle na noc, po czym zmywa. Aplikację powtarza się po tygodniu, żeby objąć osobniki wyklute z jaj, na które substancja nie działa². Część środków, które opisuje się jako maść na świerzb, zawiera właśnie permetrynę 5 procent i jest w Polsce dostępna bez recepty, co nie zmienia podstawowej zasady: leczy się jednocześnie wszystkich domowników i osoby z bliskiego kontaktu, także bezobjawowe, bo inaczej pasożyt krąży między nimi².
Alternatywy to benzoesan benzylu w emulsji 10 do 25 procent, stosowany przez kilka kolejnych dni, oraz iwermektyna doustna, przepisywana przez lekarza na przykład przy zmianach rozległych, w ogniskach zbiorowych lub gdy leczenie miejscowe zawiodło². Kobiety w ciąży, karmiące i niemowlęta wymagają indywidualnej decyzji lekarza co do wyboru substancji².
Czego świerzbowiec nie lubi: jak odkazić dom i uniknąć nawrotu?
Poza ciałem żywiciela roztocz przeżywa krótko, w warunkach pokojowych zwykle jeden do trzech dni, i traci zdolność zakażania szybciej, niż się powszechnie sądzi². To upraszcza dezynfekcję. Ubrania, pościel i ręczniki używane w ostatnich dniach przed leczeniem pierze się w temperaturze co najmniej 50 do 60 stopni. Rzeczy, których nie można wyprać, wystarczy zamknąć szczelnie w worku na co najmniej trzy dni, a tapicerkę i materac odkurzyć². Praktyczny opis, czego nie lubi świerzb, warto zestawić z listą osób, które w ostatnich tygodniach miały z chorym bliski kontakt: nawroty najczęściej nie wynikają z „opornego” pasożyta, lecz z pominięcia kogoś z domowników albo z ponownego kontaktu z nieleczonym źródłem².
Dlaczego świąd nie ustępuje od razu i kiedy wrócić do lekarza?
Prawidłowo przeprowadzone leczenie zabija roztocze w ciągu doby, ale świąd utrzymuje się jeszcze dwa do czterech tygodni, bo w skórze wciąż tkwią martwe pasożyty i ich antygeny, a reakcja alergiczna potrzebuje czasu, żeby wygasnąć¹². To nie jest sygnał, by powtarzać kurację na własną rękę. W tym okresie lekarz może zalecić emolienty, a przy nasilonym świądzie leki przeciwhistaminowe lub krótko stosowany miejscowo glikokortykosteroid². Powodem do kontroli są nowe nory lub grudki pojawiające się po upływie dwóch tygodni od leczenia, świąd nasilający się zamiast słabnąć oraz sączące, bolesne zmiany, które mogą oznaczać nadkażenie bakteryjne. Każdą wątpliwość co do rozpoznania, wyboru środka i tego, kogo w domu należy leczyć, warto omówić z lekarzem lub farmaceutą.
Źródła
- Szepietowski J., Reich A. (red.) Leczenie chorób skóry i chorób przenoszonych drogą płciową. PZWL, Warszawa, 2008.
- Salavastru C.M., Chosidow O., Boffa M.J., Janier M., Tiplica G.S. European guideline for the management of scabies. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 2017.
- van Deursen B., Hooiveld M., Marks S. i wsp. Increasing incidence of reported scabies infestations in the Netherlands, 2011-2021. PLoS One, 2022.
- World Health Organization. Fact sheet. WHO, Genewa, 2023. who.int
- Engelman D., Yoshizumi J., Hay R.J. i wsp. The 2020 International Alliance for the Control of Scabies Consensus Criteria for the Diagnosis of Scabies. British Journal of Dermatology, 2020.
