Zaloguj się | Załóż konto
Slide 1 jFlow Plus
Wykłady z dermatologii 2015
Program edukacyjny
czytaj więcej
  • Prof. dr hab. n. med. Magdalena Czarnecka-Operacz

    Prof. dr hab. n. med. Magdalena Czarnecka-Operacz

    Zastosowanie kliniczne preparatów zawierających siarę bydlęcą w dermatologii

  • Dr n. med. Adriana Rakowska

    Dr n. med. Adriana Rakowska

    Łysienie androgenowe - diagnostyka różnicowa i leczenie

  • dr n. med. Agata Bulińska

    dr n. med. Agata Bulińska

    Wprowadzenie do dermatoskopii




Dr n. med. Adriana Rakowska

Klinika Dermatologiczna Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

 




Łysienie androgenowe – diagnostyka różnicowa i leczenie


 


Wstęp


 

Łysienie androgenowe to najczęstsza przyczyna wypadania włosów – zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Podstawowym procesem patogenetycznym jest miniaturyzacja mieszków włosowych w okolicach androgenozależnych (okolice: czołowa, ciemieniowe, wierzchołkowa), mediowana przez androgeny. U mężczyzn charakterystyczne jest przesuwanie się linii czołowej owłosienia ku tyłowi i/lub przerzedzanie się włosów w okolicy wierzchołkowej. U kobiet łysienie androgenowe, zwane także łysieniem kobiecym (FPHL, female pattern hair loss), jest trudniejsze do zdiagnozowania, ponieważ przebiega w sposób bardziej rozlany i często imituje inne typy łysienia. Przede wszystkim należy wykluczyć łysienie telogenowe i łysienie czołowe bliznowaciejące.

 


Łysienie androgenowe mężczyzn


Ze względu na typowy obraz kliniczny prawidłową diagnozę łysienia androgenowego mężczyzn można postawić wyłącznie podczas obserwacji klinicznej. Nasilenie procesu można ocenić za pomocą klinicznej skali Hamiltona-Norwooda (ryc. 1).

Ryc. 1. Skala Hamiltona-Norwooda, służąca klinicznej ocenie nasilenia I typu łysienia androgenowego mężczyzn (Norwood O.T. Male pattern baldness: classification and incidence). South Med J 1975, 68(11), 1359–1365).


Łysienie typu kobiecego


Postawienie prawidłowej diagnozy we wczesnych fazach łysienia androgenowego kobiet jest trudne, ponieważ obraz kliniczny nie jest jednoznaczny. Należy pamiętać, że w większości przypadków nie obserwuje się podwyższonych stężeń testosteronu ani innych androgenów w surowicy krwi. W przeciwieństwie do mężczyzn, u kobiet linia czołowa owłosienia pozostaje niezmieniona. Występuje centralne, rozlane przerzedzenie włosów obejmujące okolice czołową i ciemieniowe (typ Ludwiga) lub przerzedzenie wyłącznie w centralnej części okolicy czołowej (typ Olsen), nazywane także objawem szerokiego przedziałka lub „choinki bożonarodzeniowej”. Te postacie łysienia kobiecego należy różnicować z łysieniem telogenowym. Rzadko kobiety prezentują typowe łysienie androgenowe typu męskiego z przesunięciem linii czołowej owłosienia ku tyłowi. Tę postać różnicuje się przede wszystkim z łysieniem czołowym bliznowaciejącym – podtypem liszaja płaskiego przymieszkowego.

 

  W przypadku mężczyzn precyzyjne określenie parametrów łysienia androgenowego za pomocą trichoskopii służy głównie monitorowaniu efektów leczenia. U kobiet jest to obecnie podstawa diagnostyki, która zastąpiła ocenę histopatologiczną. Ocenia się i porównuje okolicę czołową i potyliczną: grubość łodyg, odsetek włosów cienkich (< 0,03 mm), pośredniej grubości (0,03–0,05 mm) i grubych (> 0,05 mm), odsetek jednostek włosowych z jedną, dwiema i trzema łodygami, liczbę żółtych czopów rogowych (odpowiadają one pustym ujściom mieszków włosowych pozostających w fazie katagenu). Obserwowanym w okolicy czołowej efektem miniaturyzacji mieszków włosowych jest zwiększony odsetek cienkich włosów (> 10%), mniejsza średnia grubość włosów w czole niż w potylicy (w warunkach prawidłowych włosy w okolicy czołowej są grubsze niż w okolicy potylicznej), przesunięcie w kierunku jednostek włosowych z jedną łodygą (utrata włosów dodatkowych w jednostkach włosowych) oraz żółte czopy rogowe (ryc. 2).

 

Ryc. 2. Obraz trichoskopowy łysienia typu kobiecego: A – okolica czołowa, B – okolica potyliczna; w okolicy czołowej wyraźne przesunięcie w kierunku jednostek z jedną łodygą (ok. 20% stanowią jednostki włosowe z jedną łodygą, 20% z trzema łodygami) w porównaniu z okolicą potyliczną (80% jednostek włosowych z trzema łodygami); w okolicy czołowej obecne żółte czopy rogowe i heterogeniczność grubości łodyg. Trichoskopia w łysieniu telogenowym: C – okolica czołowa, D – okolica potyliczna; w obydwu okolicach dominują jednostki włosowe z trzema łodygami, nie stwierdza się heterogeniczności grubości łodyg ani żółtych czopów rogowych


Diagnostyka różnicowa – łysienie telogenowe


Łysienie telogenowe to jedna z najczęstszych przyczyn rozlanego łysienia niebliznowaciejącego. Bezpośrednią przyczyną wypadania włosów jest synchronizacja cyklu włosowego i wzrost odsetka włosów w fazie telogenu.

 

  W praktyce klinicznej wyróżnia się trzy formy łysienia telogenowego: ostre łysienie telogenowe, przewlekłe łysienie telogenowe i przewlekłe rozlane łysienie telogenowe. Ostre łysienie telogenowe jest samoograniczającym się, niebliznowaciejącym wypadaniem włosów, które rozpoczyna się zwykle 3 miesiące po zadziałaniu czynnika wyzwalającego, trwa 3–6 miesięcy i kończy się pełnym odrostem włosów. Fizjologicznie występuje w okresie poporodowym (mechanizm opóźnionego uwolnienia anagenu), zwykle 2–3 miesiące po porodzie. W warunkach patologicznych nagłe wypadanie włosów rozpoczyna się po kilku miesiącach od zadziałania czynnika wyzwalającego, który spowodował szybkie opuszczenie anagenu przez znamienną liczbę mieszków włosowych. Czynniki uważane za etiologiczne dla tego typu łysienia przedstawiono w tab. 1. W mniej więcej 30% przypadków czynnik ten pozostaje nieustalony. Istotne znaczenie diagnostyczne w ostrym łysieniu telogenowym ma szczegółowo zebrany wywiad (choroby infekcyjne, zażywane leki, operacje, ogólne samopoczucie) i badania laboratoryjne pod kątem przyczyny internistycznej. Test „z pociągania” w ostrym łysieniu telogenowym zazwyczaj jest pozytywny zarówno w obrębie wierzchołka głowy, jak i na brzegach włosów, jakkolwiek wynik negatywny nie wyklucza rozpoznania ostrego łysienia telogenowego.

W trichogramie stwierdza się zwykle > 25% włosów w fazie telogenu, natomiast w ocenie histopatologicznej odsetek mieszków włosowych w fazie telogenu > 15% powinien sugerować to rozpoznanie. W trichoskopii otrzymuje się często wyniki prawidłowe.

 

  Przewlekłe rozlane łysienie telogenowe ma zazwyczaj znany czynnik wywołujący, który trwa w czasie lub cyklicznie się powtarza. Najczęstszymi przyczynami są choroby tarczycy, głęboka niedokrwistość z niedoboru żelaza, acrodermatitis enteropathica, niedożywienie oraz zaburzenia wchłaniania, np. w celiakii. Nadczynność i niedoczynność tarczycy powodują rozlane przewlekłe łysienie telogenowe odpowiednio u ok. 50% i 33% chorych. Zwykle jest ono odwracalne, jedynie w przypadkach długo trwającej niedoczynności tarczycy może dojść do atrofii mieszków włosowych, co skutkuje trwałym wyłysieniem. Głęboka niedokrwistość z niedoboru żelaza wywołuje łysienie telogenowe o powolnym początku (mechanizm opóźnionej fazy anagenu), natomiast przedmiotem kontrowersji jest związek między niewielkimi niedoborami żelaza a przewlekłym rozlanym łysieniem telogenowym. Problem dotyczy najczęściej kobiet w wieku rozrodczym, u których często niewielkie niedobory żelaza są związane z obfitymi miesiączkami. Ponieważ w tej samej populacji wiekowej często może występować łysienie androgenowe, zaleca się uzupełnienie diagnostyki trichologicznej w tym kierunku. Ustalenie właściwego rozpoznania jest istotne ze względu na prognozę i leczenie. Acrodermatitis enteropathica i nabyte niedobory cynku, zwykle spowodowane długotrwałym żywieniem parenteralnym, mogą prowadzić do ciężkich postaci łysienia telogenowego. Dość często w badaniach laboratoryjnych wykonywanych celem ustalenia przyczyny łysienia telogenowego stwierdza się niewielkie niedobory cynku, jednak należałoby je uznać za znalezisko przypadkowe. Wyrównanie subklinicznego niedoboru cynku zwykle nie prowadzi do zahamowania łysienia, należy więc uznać, że łysienie telogenowe bez innych objawów niedoborowych nie jest wskazaniem do suplementacji. Niedobory białkowo-kaloryczne w pożywieniu, przewlekłe głodowanie i zespoły złego wchłaniania również mogą powodować przewlekłe rozlane łysienie telogenowe.

 

 Często przyczyną łysienia telogenowego są zażywane przez pacjenta leki, które prowokują wypadanie włosów – zwykle w mechanizmie „nagłego opuszczenia anagenu”. Zwykle przyczynę ustala się na podstawie wywiadu, wskazującego na następującą chronologię zdarzeń: łysienie występuje 6–12 tygodni od rozpoczęcia terapii i zatrzymuje się ok. 3 miesięcy po jej zakończeniu. Pewnym rozpoznaniem jest próba ponownej ekspozycji na lek: włosy po 6–12 tygodniach ponownie zaczynają wypadać. Z łysieniem telogenowym może być związanych wiele leków, natomiast udowodniono patogenetyczne działanie tylko kilku (tab. 1).

 

Tab. 1. Czynniki prowokujące łysienie telogenowe

  Przewlekłe łysienie telogenowe (CTE, chronic telogen effluvium) zostało po raz pierwszy opisane przez Whitinga w 1996 r. i jest rozpoznaniem z wykluczenia (należy wykluczyć ostre łysienie telogenowe, łysienie typu kobiecego i przewlekłe rozlane łysienie telogenowe). Termin ten odnosi się do przewlekłego rozlanego łysienia telogenowego (trwającego > 6 miesięcy), w którym nie stwierdza się uchwytnego czynnika wywołującego (wywiad i badania laboratoryjne), wzorca łysienia androgenowego ani miniaturyzacji mieszków włosowych (biopsja). Należy wykluczyć choroby tarczycy, niedobory żelaza, kiłę, toczeń rumieniowaty układowy oraz wpływ zażywanych leków. Choroba dotyczy zwykle kobiet pomiędzy 30 a 50 r.ż., ma wieloletni i fluktuacyjny przebieg i nie prowadzi do znamiennego przerzedzenia. Patogeneza nie jest poznana; przypuszcza się, że przyczyną jest skrócenie fazy anagenu bez miniaturyzacji mieszków włosowych. W aktywnej fazie schorzenia pull test jest dodatni we wszystkich okolicach.

 


Leczenie łysienia androgenowego


Celem leczenia jest zahamowanie postępu choroby, jednak u większości chorych udaje się częściowo odwrócić proces łysienia androgenowego. Pacjenta należy uprzedzić o przewlekłości terapii. Obecnie zarejestrowane są dwie metody terapeutyczne: minoksydyl i finasteryd. Inne pozostają poza wskazaniami rejestracyjnymi i są oparte na istniejących doniesieniach (EBM, evidence-based medicine).

 

Minoksydyl


Minoksydyl w postaci tabletki doustnej był pierwotnie stosowany w leczeniu nadciśnienia tętniczego. Jako działanie niepożądane obserwowano nadmierny wzrost włosów (zarówno włosy terminalne, jak i meszkowe), stąd powstała koncepcja terapii miejscowej minoksydylem w przypadkach łysienia androgenowego. W 1988 r. 2% minoksydyl został zaaprobowany przez FDA (Food and Drug Administration) do leczenia mężczyzn, w 1991 r. do leczenia kobiet. Minoksydyl w stężeniu 5% został zaaprobowany do leczenia łysienia androgenowego mężczyzn w 1997 r.; kobiety są leczone preparatem w tym stężeniu pozarejestracyjnie.

 

  W badaniach klinicznych po 4 miesiącach leczenia poprawę obserwowano u 30–40% pacjentów; odsetek ten był wyższy po 2 latach obserwacji (54–62%).

 

  Dokładny mechanizm promowania wzrostu włosów przez minoksydyl nie jest do końca poznany. Aktywny metabolit (siarczan minoksydylu) otwiera ATP-zależne kanały potasowe zlokalizowane w ścianach komórkowych, powodując efekt wazodylatacyjny (wykorzystywany w leczeniu nadciśnienia tętniczego). Stwierdzono zwiększoną ekspresję mRNA VEGF w brodawce mieszka włosowego (angiogeneza w brodawce mieszka włosowego), nie wydaje się jednak, aby ten mechanizm był kluczowy w terapii łysienia. Minoksydyl uważany jest za niespecyficzny modulator odpowiedzi biologicznej mieszka włosowego – poprzez zwiększenie aktywności dehydrogenzazy 17β-hydroksysteroidowej zwiększa konwersję testosteronu do mniej aktywnych androgenów. Poprzez receptor dla prostaglandyny E aktywuje syntetazę prostaglandyny 1, co stymuluje wzrost mieszka włosowego. Zaobserwowano także zwiększoną ekspresję mRNA czynnika wzrostu hepatocytów, który jest czynnikiem promującym wzrost włosów.

 

  W badaniach klinicznych wykazano, że mężczyźni z łysieniem androgenowym uzyskują najkorzystniejszy efekt przy stosowaniu 5% minoksydylu 2 razy/dobę. W grupie kobiet korzystny efekt przynosi stosowanie 2% minoksydylu 2 razy/dobę, nieco lepszy aplikacja 5% minoksydylu, ale kosztem działań niepożądanych (hipertrichoza twarzy). Niepublikowane obserwacje sugerują wyższą skuteczność 5% minoksydylu stosowanego 1 raz/dobę niż 2-krotnej aplikacji 2% preparatu, przy podobnych działaniach niepożądanych. Najbardziej niepokoi pacjentów łysienie telogenowe w mechanizmie nagłego uwolnienia telogenu, które pojawia się zwykle w 6–8 tygodniu terapii i ustępuje podczas kontynuacji leczenia (tygodnie/miesiące). Zaprzestanie leczenia skutkuje po 3 miesiącach wzmożonym wypadaniem włosów. W 24 tygodniu po zakończeniu leczenia obserwuje się powrót do stanu przed leczeniem. Drugim z najczęstszych objawów niepożądanych zgłaszanych przez pacjentów jest hipertrichoza (nadmierne owłosienie) twarzy, częstsza przy aplikacji 5% preparatu. Zaleca się stosowanie preparatu co najmniej 2 godziny przed snem, aby uniknąć przeniesienia leku na twarz przez poduszkę podczas snu. Podrażnienie skóry głowy i kontaktowe zapalenie skóry częściej występują podczas stosowania 5% preparatu, najprawdopodobniej w związku z większym stężeniem glikolu propylenowego w podłożu. Jeżeli alergia kontaktowa na glikol propylenowy zostanie potwierdzona w testach kontaktowych, należy rozważyć zastosowanie preparatu na innym podłożu (niedostępna w Polsce pianka z 5% minoksydylem). Przy wykluczeniu reakcji alergicznej/podrażnienia na podłoże leczenia minoksydylem należy zaprzestać. Niezależnie od wymienionych reakcji świąd skóry występuje u ok. 5% leczonych pacjentów. Minoksydyl jest przeciwwskazany w czasie ciąży i podczas karmienia.

 

Inhibitory 5-alfa-reduktazy


Pierwotne zastosowanie finasterydu (selektywnego inhibitora 5-alfa-reduktazy II) to łagodny przerost prostaty (stosowana dawka: 5 mg). Zaobserwowano poprawę jakości owłosienia u mężczyzn z łysieniem androgenowym leczonych tym preparatem: zahamowanie progresji łysienia androgenowego uzyskuje się średnio u 90% mężczyzn, częściowe odwrócenie procesów łysienia androgenowego u 60% mężczyzn. Najkrótszy czas terapii wymagany do oceny jej skuteczności to 6 miesięcy. Klinicznie po 6 miesiącach pacjent może zauważyć zmniejszone wypadanie włosów, po 12 miesiącach poprawę gęstości. Na podstawie badań klinicznych ustalono dawkę 1 mg jako skuteczną w tym wskazaniu i w tej dawce lek zarejestrowano. Przeprowadzone badania z dawką 0,2 mg wykazały jej skuteczność w porównaniu z placebo, dlatego niższe dawki można rozważyć, jeżeli pacjent zgłasza działania niepożądane.

 

  Istnieje ryzyko feminizacji męskich płodów, dlatego finasteryd jest przeciwwskazany u kobiet w okresie rozrodu. Mężczyźni leczeni finasterydem nie mogą być dawcami krwi. Stężenie finasterydu w nasieniu jest bardzo małe (nawet przy dawkach 5 mg/dobę), dlatego nie ma ryzyka dla kobiety ciężarnej podczas kontaktów seksualnych z mężczyzną leczonym finasterydem.

 

  W badaniach in vitro nie wykazano wpływu androgenowego, antyandrogenowego, estrogenowego ani antyestrogenowego.

Finasteryd nie wchodzi w interakcje z innymi lekami, a jego przyjmowanie nie jest zależne od pożywienia. Przy zapomnieniu tabletki nie jest zalecane branie podwójnej dawki następnego dnia, tylko jej pominięcie.

 

  Finasteryd obniża poziom swoistego antygenu sterczowego (PSA, prostate-specific antigen), dlatego pacjenci powyżej 45 r.ż. powinni monitorować ten wskaźnik (normę należy obniżyć o połowę dla wiarygodności oceny).

 

  Dane literaturowe dotyczące skuteczności finasterydu w leczeniu kobiet są sprzeczne. Przeprowadzono jedno duże wieloośrodkowe badanie kliniczne dotyczące leczenia finasterydem w dawce 1 mg kobiet w okresie pomenopauzalnym. Nie wykazano skuteczności leczenia: stopniową utratę włosów obserwowano zarówno w grupie placebo, jak i w grupie leczonej finasterydem. Inne doniesienia sugerują, że kobiety z łysieniem androgenowym wymagają wyższych dawek terapeutycznych (2,5–5 mg). Należy pamiętać o konieczności skutecznej antykoncepcji podczas leczenia i miesiąc po nim (niektóre źródła zalecają skuteczną antykoncepcję 6 miesięcy po zakończeniu leczenia).

 

  Dutasteryd jest inhibitorem obu izoform 5-alfa-reduktazy (I i II); jego pierwotne zastosowanie (podobnie jak finasterydu) to łagodny przerost prostaty. W tym wskazaniu jest zaaprobowany przez FDA. W badaniach II fazy w łysieniu androgenowym mężczyzn wykazano skuteczność zależną od dawki (0,5 mg i więcej), ocenianą w 12 i 24 tygodniu leczenia. Odpowiedź ta była skorelowana z obniżeniem aktywności DHT w skórze głowy.

 

  Wykazano, że wpływ dutasterydu na 5-alfa-reduktazę II jest 3-krotnie silniejszy niż finasterydu, a w przypadku 5-alfa-reduktazy I – 100-krotnie silniejszy. Dutasteryd zmniejsza stężenie dihydrotestosteronu w surowicy o 90%, podczas gdy finasteryd o 70%. Różnica między dutasterydem a finasterydem dotyczy też czasu półtrwania. Dla dutasterydu wynosi on 4 tygodnie, dla finasterydu 6–8 godzin, dlatego wpływ dutasterydu na funkcje seksualne jest dłuższy (kilka miesięcy po zaprzestaniu leczenia). Mężczyźni leczeni dutasterydem nie mogą być dawcami krwi przez 6 miesięcy po zaprzestaniu terapii.

 

  Odsetek pacjentów z zaburzeniami seksualnymi w badaniach klinicznych wynosił 1–4% pacjentów; zaburzenia ejakulacji stwierdzano u ok. 1%. Dawki > 2,5 mg skutkowały wyższym odsetkiem działań niepożądanych (4% pacjentów zgłaszało zaburzenia funkcji seksualnych). W badaniu porównującym dutasteryd 0,5 mg z finasterydem 5 mg nie wykazano istotnych statystycznie różnic w zakresie częstości występowania działań niepożądanych.

 

  W badaniu porównującym efektywność dutasterydu i finasterydu (mierzoną jako odsetek pacjentów osiągających przynajmniej o 10% większą liczbę włosów w punkcie końcowym) wykazano: 0% w grupie placebo, 41% w grupie finasterydu 1 mg, 48% w grupie dutasterydu 0,5 mg. Przy dawce dutasterydu 2,5 mg efekt ten osiągnęło 56% mężczyzn. Jeden opis przypadku dokumentuje skuteczność dutasterydu, kiedy w czasie 4 lat terapii finasterydem uzyskano jedynie stabilizację choroby. Jedno doniesienie wykazuje skuteczność dutasterydu u pacjentki, u której terapia minoksydylem i finasterydem nie przyniosła efektu.

 

Spironolakton


Stosowany pozarejestracyjnie do leczenia FPHL, redukuje nadnerczowe wytwarzanie androgenów (obniża ich stężenie w surowicy) oraz blokuje kompetytywnie receptory androgenowe w tkankach docelowych. Preparat zaakceptowany przez FDA do leczenia hiperaldosteronizmu, obrzęków obwodowych w przebiegu niewydolności wątroby, w zespole nerczycowym i w niewydolności krążenia. Nie przeprowadzono randomizowanych badań klinicznych nad efektywnością spironolaktonu w leczeniu łysienia androgenowego kobiet, ale opisy przypadków i otwarte badania potwierdzają skuteczność terapii (zmniejszenie wypadania, poprawa gęstości). Działania niepożądane są dawkozależne; najczęściej występują: hipotensja, hiperkalcemia, bóle głowy, utrata masy ciała, zaburzenia miesiączkowania, bóle piersi i ginekomastia (z tego powodu leczenie nie jest zalecane u mężczyzn). Lek jest potencjalnie teratogenny (kategoria D) i w czasie ciąży i karmienia powinien być stosowany tylko wtedy, kiedy korzyści przewyższają ryzyko, co w aspekcie leczenia łysienia androgenowego stanowi przeciwwskazanie.

 

Octan cyproteronu


Jest syntetycznym steroidem o działaniu antyandrogenowym i antygonadotropowym oraz niewielkiej aktywności progesteronowej. Mechanizm działania to kompetycyjne działanie z DHT na receptory androgenowe. W połączeniu z estrogenami wykazuje działanie antykoncepcyjne. Efektywność octanu cyproteronu jest udowodniona w leczeniu hirsutyzmu; w przypadku łysienia androgenowego kobiet doniesienia są sprzeczne. Badanie porównujące skuteczność 2% minoksydylu z octanem cyproteronu (12 miesięcy obserwacji) wykazało wyższą skuteczność minoksydylu w grupie pacjentek bez hiperandrogenizmu, natomiast w grupie z podwyższonymi stężeniami androgenów w surowicy octan cyproteronu był skuteczniejszy. Działania niepożądane terapii to wzrost masy ciała, obniżenie libido, feminizacja męskich płodów (konieczne zabezpieczenie antykoncepcyjne podczas terapii).

 

Flutamid


Flutamid jest niesteroidowym selektywnym antyandrogenem, który blokuje łączenie się endogennych androgenów z ich receptorami. W badaniu obejmującym 101 pacjentek z łysieniem androgenowym wykazano niewielką skuteczność terapii flutamidem. W innym badaniu obserwowano większą skuteczność flutamidu w porównaniu z octanem cyproteronu i finasterydem.

 

  Zaburzenia funkcji wątroby są dawkozależne i wiele pacjentek z ich powodu musi odstawić leczenie. Należy często monitorować funkcję wątroby. Terapia flutamidem nie jest zalecana ze względu na konieczność przewlekłego leczenia.

 

Analogi prostaglandyn


Analogi prostagladyn są zarejestrowane do leczenia jaskry. Jako działanie niepożądane leczenia obserwuje się hipertrichozę rzęs. Bimatoprost (analog PGF2α) został zarejestrowany w 2008 r. przez FDA do leczenia hipotrichozy rzęs i łysienia plackowatego w obrębie rzęs. Latanoprost jest estrem izopropylowym, analogiem prostaglandyny F2α, zawierającym aromatyczną grupę (17-fenylową), który jako prolek jest konwertowany do aktywnej postaci wolnego kwasu latanoprostowego (silny agonista receptora FP).

 

  W badaniach na modelu mysim wykazano, że analogi prostaglandyny F wydłużają fazę anagenu. W hodowli mieszków włosowych z owłosionej skóry głowy obserwowano pozytywny wpływ analogów prostaglandyn (bimatoprost) na liczbę mieszków włosowych w fazie anagenu oraz na szybkość wzrostu włosa. Inne badania wykazały, że latanoprost indukuje fazę anagenu w mieszku włosa telogenowego.

Stymulacja mieszków włosowych analogami prostaglandyn może poprzez promowanie fazy anagenu mieć pozytywny efekt na liczbę włosów, a także na ich grubość i długość. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu w grupie 16 mężczyzn z łysieniem androgenowym wykazano, że 0,1% latanoprost w 24 tygodniu badania znamiennie zwiększa gęstość włosów (włosy terminalne i włosy meszkowe).

 

Ketokonazol


Doustna terapia ketokonazolem ma udowodniony efekt antyandrogenowy: hamuje zarówno wytwarzanie nadnerczowe, jak i jądrowe (doustny preparat został wycofany). Miejscowo stosowany ketokonazol poprawia efektywność terapii finasterydem (wzrasta odsetek mieszków włosowych w fazie anagenu, zmniejsza się odsetek zminiaturyzowanych mieszków). Nie istnieją doniesienia o skuteczności ketokonazolu stosowanego zewnętrznie w przypadkach FPHL.

 

Estrogeny


Biologiczna aktywność estrogenów w mieszku włosowym jest wynikiem złożonych powiązań pomiędzy czynnikami genetycznymi i hormonalnymi, oddziałującymi na siebie wielopoziomowo. Wydawałoby się, że estrogeny mają w łysieniu androgenowym działanie protekcyjne, jednak obserwacje kliniczne nie są jednoznaczne. Naturalny spadek stężenia estrogenów w okresie okołomenopauzalnym często powoduje ujawnienie się klinicznych cech FPHL. Zwiększone wypadanie włosów i często kliniczne cechy FPHL obserwuje się u kobiet, które z powodu raka sutka są leczone inhibitorami aromatazy lub innymi substancjami hamującymi efekt estrogenów.

 

  Z drugiej strony zarówno wdrażanie doustnej antykoncepcji czy hormonalnej terapii zastępczej, jak i ich odstawianie skutkuje często przejściowym łysieniem telogenowym. Wykazano brak skuteczności zewnętrznie stosowanych estrogenów (fulwestrant) w terapii łysienia androgenowego mężczyzn i kobiet.

 

Osocze bogatopłytkowe


Z definicji osocze bogatopłytkowe (PRP, platelet-rich plasma) jest materiałem autologicznym z wyższą liczbą płytek krwi niż krew pełna pacjenta. Najważniejszymi czynnikami wzrostu są: płytkowy czynnik wzrostu (PDGF, platelet-derived growth factor), insulinopodobny czynnik wzrostu (IGF, insulin-like growth factor) i naczyniowy endotelialny czynnik wzrostu (VEGF, vascular endotelial growth factor). W badaniach in vitro wykazano, że PRP indukuje proliferację komórek brodawki włosa i wydłuża fazę anagenu poprzez inhibicję apoptozy.

 

  Istnieją doniesienia (małe grupy pacjentów) o korzystnym wpływie procedur z wykorzystaniem PRP na odwracanie procesów łysienia androgenowego. Pacjenci zauważali zmniejszone wypadanie włosów i poprawę gęstości owłosienia.

 

  Schemat leczenia PRP nie został ustalony. Dane literaturowe podają odstępy od kilkutygodniowych do kilkumiesięcznych pomiędzy poszczególnymi sesjami. Wskazane jest przeprowadzenie szeroko zakrojonych badań klinicznych w różnych schematach terapeutycznych w celu ustalenia najbardziej korzystnego. Większą efektywność obserwuje się w grupie pacjentów z mniejszym nasileniem łysienia androgenowego i u chorych z wysokim odsetkiem włosów cienkich (< 0,03 mm).

 

Mikronakłucia


Wykazano korzystny wpływ mikronakłuć dermarolerem o długości igieł 1,5 mm w grupie mężczyzn, którzy nie uzyskali satysfakcjonującego efektu po kilku latach stosowania standardowych metod terapeutycznych (w badaniu nie przerywano konwencjonalnej terapii). Ustalony protokół badania to procedura wykonywana co tydzień przez pierwsze tygodnie leczenia, następnie co 2–4 tygodnie. Potencjalny mechanizm działania mikronakłuć w łysieniu androgenowym to pobudzenie procesów regeneracyjnych i uwalnianie płytkowych czynników wzrostu. W badaniach in vitro wykazano aktywację VEGF, β-katenin, Wnt3a i Wnt10.

 

Grzebień laserowy


W 2007 r. FDA zatwierdziło do leczenia łysienia androgenowego mężczyzn urządzenie o nazwie HairMax Laser Comb (Lexington International LLC, Boca Raton, FL, USA), emitujące światło długości 650 nm. W 2011 r. wskazanie zostało rozszerzone o łysienie typu kobiecego. Mechanizm indukowania wzrostu włosów nie został jeszcze wyjaśniony. Sugerowane punkty uchwytu to: a) poprawa mikrokrążenia, b) stymulacja mitochondrialnego wytwarzania trifosforanu adenozyny (ATP), który promuje fazę anagenową mieszka włosowego.

 

Piśmiennictwo u Autorki

 

 

» Konferencje

  • 12. Międzynarodowa Akademia Dermatologii i Alergologii

    12. Międzynarodowa Akademia Dermatologii i Alergologii

    Słupsk-Ustka 5-7.02.2016

    » zobacz więcej
  • Kosmetologia - nauka i przyszłość

    Kosmetologia - nauka i przyszłość

    Łódź, 12 marca 2016 r.

    » zobacz więcej
  • Cykl konferencji Akademia Czerniaka 2017

    Cykl konferencji Akademia Czerniaka 2017

    Rusza IV EDYCJA CYKLU KONFERENCJI NAUKOWYCH Akademia Czerniaka 2017

    Polskie Towarzystwo Chirurgii Onkologicznej i jego Sekcja Naukowa „Akademia Czerniaka” oraz Wydawnictwo Lekarskie PZWL zapraszają na IV edycję cyklu, poświęconego tematyce czerniaka. Konferencje są w tym roku również prowadzone w wyjątkowej, interaktywnej formule, która zyskała bardzo pozytywne opinie uczestników. Spotkania, którym przewodniczy Profesor Piotr Rutkowski, przeznaczone są dla wszystkich zainteresowanych lekarzy, a w szczególności chirurgów onkologicznych, onkologów klinicznych i chirurgów.

     

    Daty i miejsca konferencji:

    • Rzeszów – 11 marca 2017
    • Białystok – 1 kwietnia 2017
    • Bydgoszcz – 27 maja 2017


    PROGRAM TEGOROCZNYCH KONFERENCJI

    • Nowotwory skóry 2017 – perspektywy
    • Rola chirurgii w diagnostyce i leczeniu czerniaków o zaawansowaniu lokoregionalnym
    • Udział dermatologa w diagnostyce i terapii nowotworów skóry – profilaktyka i leczenie powikłań skórnych nowych terapii  
    • Leczenie przerzutów in-transit. Leczenie uzupełniające. Inne rzadkie nowotwory skóry
    • Postępy w leczeniu systemowym zaawansowanych czerniaków, powikłania terapii, znaczenie edukacji chorych. Inhibitory BRAF w leczeniu 1 linii czerniaka, rola przeciwciał anty-PD-1
    • Przypadki kliniczne. Przypadek kliniczny  z regionu. GŁOSOWANIE INTERAKTYWNE.
    • Debata: problemy terapii nowotworów skóry


    Nowością w IV edycji spotkań będą:

    1. DEBATA, podczas której będziemy odpowiadać na pytania zadane jeszcze przed konferencją za pośrednictwem strony www oraz analizować interesujące Państwa, zgłoszone wcześniej zagadnienia,

    2. przedstawienie PRZYPADKU KLINICZNEGO Z REGIONU - najlepsi specjaliści z poszczególnych ośrodków omówią wybrane przypadki chorobowe.

    » więcej informacji

» Współpraca

French Society of Dermatology

French Society of Dermatology
»

Clinical and Experimental Dermatology

Clinical and Experimental Dermatology
» zobacz więcej

Dermatologic Therapy

Dermatologic Therapy
» zobacz więcej
Opinie ekspertów | Temat miesiąca | Numer bieżący | Numery archiwalne | Od Redaktor Naczelnej | Dermatoskopia | Stany naglące w dermatologii | Polskie Towarzystwo Dermatologiczne | Redakcja | Archiwum | Regulamin zamówień | Polityka prywatności | Polityka plików cookies